Papieren schoonheidskoninginnen

AMSTERDAM, 15 mei - In het jongste nummer van Boekblad is de uitslag bekendgemaakt van de jaarlijkse door de CPNB georganiseerde competitie Best Verzorgde Boeken. Veertig uitgaven kregen het predikaat Best Verzorgd 1989 van van een uit vakmensen bestaande jury. In september worden de veertig uitgaven tentoongesteld en elk afzonderlijk beoordeeld in het juryrapport. De boeken zullen Nederland vertegenwoordigen op de Buchmesse in Frankfurt. Vormgeving en uitvoeringsniveau zijn tekenend voor een boekcultuur. Welk beeld geven deze veertig schoonheidskoninginnen van die Nederlandse boekcultuur? Echte technische of stilistische uitschieters zijn er - in tegenstelling tot vorig jaar - op het eerste gezicht niet bij. Bij nader inzien is het echter de vraag of de spreiding inderdaad zo evenwichtig is. De indeling van de CPNB lijkt wat willekeurig. Met uitgeversbudgetten en subsidies houdt zij al helemaal geen rekening en boeken uit de categorieen Kunst/Catalogi, Non Fictie Algemeen en Fotoboeken lijken onderling uitwisselbaar. Een dappere bloeier dwars door ale scheidslijnen is bijvoorbeeld uitgeverij OLO met haar zorgzaam en doelmatig uitgegeven architectuurfonds (vormgeving onder anderen door Reynoud Homan). Samen bestrijken deze categorieen, als altijd voorzien van de gedurfde ontwerpen die het ook het buitenland zo bekoren, bijna de helft van het totaal aantal bekroningen (18 stuks). Tegenover deze categorieen staat de rubriek Literatuur. Aanvoerder hier is ook dit jaar - een jonge traditie binnen een oudere traditie - uitgeverij Bert Bakker, dank zij de vormgeving van het collectief Hard Werken. Maar staan deze categorieen wel echt tegenover elkaar? De literaire sectie bevat meer fotografisch geillustreerde uitgaven dan normaal. Wat echter onvermijdelijk is in een boek over de PTT-huisstijl, wekt lichte verwondering in een klassieke tekst - wat rechtvaardigt die uiterst saai gefotografeerde portretbuste in de Cicero-uitgave (Athenaeum-Polak en Van Gennep)? Wanneer de scheiding tussen genres vervaagt kan een andere indeling wenselijk worden. Zo zal de zuiver typografische traditie misschien baat hebben bij een (sub-)categorie ongeillustreerde boeken.

Het sterke punt van de Best Verzorgde Boeken blijft overigens de diversiteit. Terwijl, algemeen gesteld, de leeftijd van de betrokken ontwerpers een scherpe daling vertoont - bijna driekwart van hen is jonger dan vijfenveertig jaar - stiefelen in dit uitverkoren gebied ook oudere ontwerpers rond, zelfs tot ver na hun officiele pensionering; van Charles Jongejans werd het jeugdig ogende Allesbehalve plat bekroond, net als de bezonnen Castrum Peregrini-uitgave in de verzorging van Piet Cossee. Ook op inhoudelijk en op technisch gebied zijn er grote contrasten: van een wiskundeboek tot een publiekstrekker, van printerletters tot puntgaaf zetwerk, van feilloos drukwerk in representatieve kunstcatalogi tot marginale knutselprodukten vol handwerk, stencildruk en kleurkopieen in kunstenaarsboeken. Een boekje dat met geniale achteloosheid balanceert op de rand van charme, marge en publiek is Tartuffo tarfuffo, een kunstzinnig kookboekje van Sakia Maters, Koos Dalstra Rob Scholte en Lex Reitsma (typografie).

Onder druk van de omstandigheden past het instituut Bestverzorgde Boeken zich voortdurend aan. De selectie blijft steeds onder het toegestane maximum van vijftig stuks, wat misschien verband houdt met de matige inzending (272 dit jaar ten opzichte van 321 vorig jaar en rond de 600 in de jaren zestig). Het juryrapport - dat dit jaar overigens strikt genomen niet het produkt van de jury maar van de CPNB zal zijn - bereikte al enige malen, niet alleen grafisch maar vooral ook inhoudelijk, een ongeevenaard peil. Dit jaar zal bovendien de tentoonstelling onder handen genomen worden: de Rijksdienst Beeldende Kunst heeft hiertoe, gesteund door WVC een ontwerp van buitenaf (Herman Hermsen) benaderd.

Bij de Best Verzorgde Boeken blijft tenminste een traditie onverminderd voortbestaan: de zelfbekroning. Al in de eerste catalogus Best Verzorgde Boeken (1926) prijkte de naam van het jurylid S. H.de Roos ook in het gedeelte van de bekroonde boeken. Jurylid Gerard Hadders valt nu veelvuldig in de prijzen en jurylid Karel Treebus overkomt hetzelfde eenmalig voor een uitgave die niet eens nieuw maar slechts herzien is (Renkema's Schrijfwijzer). Dat echter juist dit aspect van de jaarlijkse bekroning zo onuitroeibaar blijkt te zijn, bezorgt zelfs de warmste sympathisant toch een kilte in de hartstreek.

Best Verzorgde Boeken 1989. Tentoonstelling in het Stedelijk Museum Amsterdam: 28/9 t/m 11/11; dan verschijnt ook de bijbehorende catalogus. Tentoonstelling op de Buchmesse in Frankfurt: 3 t/m 8/10 1990.