Arm Rusland zoekt een president

MOSKOU, 15 mei - Het Congres van volksafgevaardigden van de Russische republiek, dat morgen in het Kremlin begint, zou voor de toekomst van de Sovjet-Unie weleens heel belangrijk kunnen worden. Hoe gaan de politieke contouren van de grootste Sovjet-republiek - bijna 150 miljoen inwoners - er uitzien? Wie wordt de president van Rusland? Wie komt er in het nieuwe parlement? Het Congres is een duplicaat van het Volkscongres van de Sovjet-Unie, maar dan op republieksniveau. Het is de getrapte vorm van parlementsverkiezingen, waar een groot aantal republieken van heeft afgezien, omdat ze hem niet democratisch genoeg vonden. Rusland behoort bepaald niet bij de koplopers in de democratiseringsgolf en besloot daarom het Congres te handhaven. Na een jaar ervaring met het Volkscongres van de USSR is duidelijk geworden dat het congres eerder een last dan een lust is. Het eerste congres, vorig jaar juni, was een noodzaak en heeft als een soort catalysator gewerkt: bijna drie weken lang kwam alle opgekropte frustratie over zeventig jaar wanbeleid naar buiten en dat hield de mensen ademloos aan de televisie gekluisterd. Daarna toog het nieuwe parlement aan het werk en maakte het Congres snel overbodig. Het congres, dat twee tot drie maal per jaar bijeenkomt, is een trage, overwegend conservatief gestemde vergadering gebleken, die het werk van de Opperste Sovjet niet kan aanvullen of verbeteren. Wel heeft Gorbatsjov het congres nog kunnen benutten om zichzelf - met krappe meerderheid - tot president te laten kiezen, deels omdat hij haast had, deels omdat hij directe verkiezingen door de bevolking niet aandurfde.

Het Russische congres zal om te beginnen het parlement kiezen en de voorzitter van het parlement, die in de republieken de president genoemd wordt. Tenminste drie kandidaten dienen zich daarvoor al aan: de huidige premier van de Russische republiek, Aleksandr Vlasov, de huidige president en Politburolid Vitali Vorotnikov en Boris Jeltsin, die in zijn 'hometown' Sverdlovsk weer met een overweldigende meerderheid tot gedeputeerde is gekozen. Verder wordt ook de naam genoemd van de eerste partijsecretaris van Krasnodar, I. Polozkov, berucht om zijn campagne tegen het prive-initiatief. Welke kandidaat bij de politieke top favoriet is is al duidelijk: de afgelopen dagen heeft Aleksandr Vlasov voortdurend de gelegenheid gekregen zijn opinies over de toekomst van Rusland te ventileren. Vlasov werd uitgebreid geinterviewd op de televisie en de Pravda drukte een lang interview met hem af waarin hij verantwoording aflegt over het regeringsbeleid van de afgelopen anderhalf jaar. Vlasov zal op het congres het regeringsprogramma presenteren, dat economische en politieke soevereiniteit voor de Russische republiek bepleit. Zowel Vlasov als Vorotnikov zouden bij directe verkiezingen door het volk geen schijn van kans maken.

Hoe Jeltsins kansen liggen is vooralsnog onduidelijk. Zijn populariteit is de laatste tijd wat gedaald omdat er weinig of niets uit zijn handen is gekomen sinds hij volksafgevaardigde is. Hij lijkt voornamelijk druk met promotiereisjes naar het buitenland. Tegelijkertijd is hij voor een groot deel van de bevolking nog steeds de verpersoonlijking van de strijd tegen het partijapparaat. De verkiezing van Jeltsin tot president van Rusland zou een bittere pil zijn voor Gorbatsjov. De verhoudingen tussen de beide heren zijn gespannen. Gorbatsjov liet zich tijdens zijn recente bezoek aan Sverdlovsk - waar Jeltsin lange tijd eerste partijsecretaris is geweest - zeer negatief uit over Jeltsins persoon en over zijn politieke capaciteiten en Jeltsin spreekt in zijn memoires, die overal zijn verschenen behalve in de Sovjet-Unie, ook met grote afkeer over Gorbatsjov, omdat hij hem niet kan vergeven hoe Gorbatsjov hem beentje heeft gelicht tijdens het roemruchte plenum toen hij uit het Politburo stapte.

Volgens sommigen zou de combinatie echter wel kunnen werken, omdat beiden elkaar in toom kunnen houden. 'Gorbatsjov is een veel slimmer politicus, hij heeft ook veel betere adviseurs, maar helaas slaat hij hun adviezen steeds in de wind. Jeltsin kent zijn beperkingen en zou wel bereid zijn naar goede adviseurs te luisteren, maar die heeft hij helaas niet', aldus een parlementslid, dat Jeltsin toch een goede kans geeft 'omdat er weinig alternatieven zijn'.

Hoe de krachtsverhoudingen in het Congres zullen zijn, is voorlopig afwachten. De Russische kranten staan de laatste dagen vol artikelen over de beklagenswaardige positie waarin de grootste der Sovjet-republieken zich bevindt. Rusland, dat zeer rijk is aan grondstoffen, maar een slecht klimaat en slechte grond heeft, kampt met ernstige problemen. De milieuvervuiling neemt, met name bij het Bajkalmeer, in de Volga en in de grote industriegebieden in de Oeral, gevaarlijke vormen aan. Het platteland rondom Moskou - het zogenaamde niet-zwarte-aarde-gebied - stroomt leeg. Per jaar schijnen in de republiek twee- tot drieduizend dorpen van de kaart te verdwijnen. Ook Rusland heeft weinig of niets te zeggen over de besteding van de winsten, die uit haar rijke bodem worden gehaald. Ook in Rusland beginnen de - ongeveer 100 - andere nationaliteiten zich te roeren en hun deel van de winst op te eisen. In het hoge noorden van Rusland wonen 26 met uitsterven bedreigde volkjes. Rusland lijdt onder zijn omvang, met gebrekkige communicatielijnen, een overbelast spoorwegnet en het ontbreken van goede wegen. Russische provincies met de omvang van een flink Europees land, zoals bijvoorbeeld de olieprovincie Tjoemen, zijn jarenlang onder leiding van de eerste partijsecretarissen uitgemolken ten behoeve van het budget van de Sovjet-Unie. Om kort te gaan, Rusland kampt met dezelfde gebreken als de rest van de Unie, maar door zijn uitgestrektheid zijn die gebreken veel voelbaarder dan in de rest van het land. Daarom zijn de winkels in Rusland leger dan in de Baltische landen, de Kaukasus of Moldavie.

Bij het politieke ontwaken van Rusland voegt zich nog een gevoel van gekrenkte trots. In alle republieken worden de Russen nu als bezetters afgeschilderd, er is al een vluchtelingenstroom op gang uit de Kaukasus en Centraal-Azie. Maar de Russen zijn 'gedenationaliseerder' dan veel van de andere volkeren van de Sovjet-Unie, wellicht omdat Rusland te groot is om je mee te identificeren, wellicht omdat ze zich altijd in de hele Unie thuis hebben gevoeld, waar immers overal Russisch werd gesproken en het leidende Sovjet-kader uit Russen bestaat.