SACHAROV; Memoires van een dissident genie

Als baby werd Andrej Sacharov door zijn vader in muziekpartituren gewikkeldmee uit wandelen genomen. De familie Sacharov woonde in een vochtigekelder en een wandelwagen was niet voorhanden. Het was 1921 en Lenin leefde nog. Vader Dmitri had als lijfspreuk: ' Maatgevoel is de hoogste gave der goden' en vond dat het de bolsjewieken aan maatgevoel ontbrak. Andrej vond dat van zichzelf ook. ' De opvattingen van mijn vader maakten grote indruk op me, maar ik was niet in staat in ieder opzicht zijn voorbeeld te volgen. Er gistte iets in me, ik had een innerlijk conflict, en 'evenwichtigheid' was iets wat ik slechts met veel moeite kon bereiken, zo ik het al bereikte. Ik denk overigens dat dat voor iedereen opgaat... '.

Sacharovs vader was pianist en natuurkundige en onder zijn leiding deed Sacharov zijn eerste natuurkundige proeven. Dat Andrej natuurkunde zou gaan studeren, stond haast van meet af aan vast en dat hij voor de wetenschap in de wieg was gelegd, spreekt uit elke bladzijde van dit boek. Hij was een gegrepene en voelde zich in de theoretische natuurkunde soms getroffen door de vonk der goden. Dat verklaart hoe hij jarenlang aan de waterstofbom gewerkt kan hebben zonder zich serieus te hebben afgevraagd wat de gevolgen van zijn werk zouden kunnen zijn. Hij verontschuldigt zich daar niet voor, maar nadat hij tot de conclusie gekomen was dat kernproeven schadelijk en verkeerd waren, heeft hij dat standpunt ook consequent uitgedragen, net zoals hij consequent bleef hameren op de naleving van de mensenrechten in de Sovjet-Unie, zonder aanziens des persoons en zonder ook maar een moment aan zijn carriere te denken. Hij heeft daarvoor alles opgegeven en dat was niet weinig. Een lid van de Academie van Wetenschappen met zijn verdiensten voor het militaire establishment en het Sovjet-regime werd in de watten gelegd.

ZONDE EN ZINLOOS

Sacharovs memoires vallen in twee delen uiteen. Het eerste deel beschrijft zijn jeugd, wetenschappelijke carriere en langzame politieke ontwaken, het tweede deel behandelt zijn gevecht tegen machtswillekeur en onrecht in een totalitair systeem dat hij verfoeit, en de schandalige manier waarop dat systeem zich op hem wreekt. Opnieuw kun je maar tot een conclusie komen: wat zonde en wat zinloos allemaal! Hoe kan een land zo spilziek en onverschillig met mensen en talenten omgaan? En hoe kan dat land ooit van die ziekelijke gewoonte afkomen? Sacharovs onbegrensde enthousiasme voor de wetenschap blijkt uit de bladzijdenlange natuurkundige verhandelingen die voor een leek volstrekt onbegrijpelijk zijn. Hij legt uitvoerig uit met wat voor theoretisch onderzoek hij zich bezighield. Al lees je die passages als volstrekt abracadabra, ze zijn wel zo helder opgeschreven dat je het gevoel krijgt dat je alles zou begrijpen als je vroeger bij de natuurkundeles wat beter had opgelet. Ze tonen hem als een briljant, bevlogen geleerde, die zich geheel van de mensenwereld kon afkeren en kon opgaan in wis- en natuurkundige formules, vraagstukken over de kosmos en het leven, deuterumionen, toroiden, ultraviolette divergenties en de theorie van de gekromde impulsruimte. Ondanks deze onbegrijpelijke hoofdstukken, die ik heb moeten overslaan, is het eerste deel het interessantste van het boek, omdat hij daarin beschrijft hoe het Sovjet-systeem met de wetenschap, en vooral met de bevoorrechte militaire wetenschap omsprong. Sacharov kreeg in 1944 een promotieplaats aan het Instituut voor Natuurkunde bij de bekende natuurkundige Igor Tamm. In 1948 begon het onderzoek naar de mogelijkheden om een waterstofbom te ontwikkelen en de toen zevenentwintigjarige Sacharov werd bij dat onderzoek ingeschakeld. In 1950 werd hij overgeplaatst naar Het Object, het geheime laboratorium, waar het theoretische onderzoek in praktijk gebracht moest worden en de eerste kernproeven werden voorbereid.

GEHEIMHOUDING

'Natuurlijk besefte ik met wat voor verschrikkelijke, onmenselijke dingen we bezig waren. Maar de recente oorlog was ook een oefening in barbaarsheid geweest; hoewel ik in dat conflict niet gevochten had, zag ik mezelf als een soldaat in deze nieuwe, wetenschappelijke oorlog.'

Sacharov was ervan overtuigd dat het ontwikkelen van kernwapens de vrede zou waarborgen en heeft dat standpunt, ondanks zijn latere twijfels, nooit helemaal verworpen. Hij wijdde twintig jaar van zijn leven aan kernwapens en het is typerend voor hem dat hij zich ook in zijn memoires nog gebonden acht aan de belofte van geheimhouding die hij vrijwillig had afgelegd.

Een uitnodiging aan een geheim project te gaan werken, was in die dagen niet iets dat je af kon slaan. Alle atoomonderzoek viel onder het Eerste Hoofddirectoraat van de ministerraad van de USSR, later herdoopt in ministerie van Middelzware Machinebouw, en stond onder directe leiding van NKVD-chef Lavrenti Beria. Sacharovs beschrijving van zijn eerste bezoek aan Het Object doet sterk aan Tarkovski's film Stalker denken. Via een contactman op een groente- en fruitdepot kreeg hij een pasje en aanwijzingen in welke treinwagon hij moest plaats nemen; daarna werd overgestapt in gereedstaande auto's die in vliegende vaart - een kip liet hierbij het leven - door armetierige dorpen naar de 'zone' reden, een met prikkeldraad omgeven terrein, waar dwangarbeiders te werk waren gesteld.' De stad waarin wij door de beschikking van het lot woonden en werkten, vormde een vrij merkwaardig voortbrengsel van die tijd. De boeren uit de omringende arme dorpen zagen een omheining van prikkeldraad die een enorm gebied besloeg. Naar verluidt hebben ze daar een zeer originele verklaring voor gevonden: daar werd het 'proefcommunisme' opgebouwd. Dit proefcommunisme, Het Object, was een symbiose van een hypermodern wetenschappelijk onderzoeksinstituut, proeffabrieken en proefterreinen, en een groot kamp.'

Na het uitzitten van hun straftijd werden de gevangenen, die immers de ligging van het uiterst geheime Object kenden, levenslang naar Oost-Siberie verbannen, zodat ze het geheim niet konden verklappen. In dit geheime gebied, dat op geen enkele kaart stond afgebeeld, woonde Sacharov jarenlang met vrouw en kinderen, onder bijna voortdurende KGB-bewaking.

KERNPROEVEN

Toen de eerste proef met de waterstofbom werd genomen, was Stalin al dood en Beria al geexecuteerd. Het proefterrein was Semipalatinsk in Kazachstan, de republiek die nog steeds voor kernproeven wordt gebruikt, zij het inmiddels voor ondergrondse. De laatste jaren is in Kazachstan een sterke anti-kernenergiebeweging ontstaan. Zelfs de nieuwe eerste partijsecretaris Nazarbajev heeft zich onlangs fel tegen de proeven verklaard, die niet alleen de halve republiek tot gesloten en onbewoonbaar gebied hebben gemaakt, maar ook onherstelbare schade aan het milieu aanrichten. Sacharov beschrijft de eerste geslaagde proef met de verbazingwekkend koele afstandelijkheid van een wetenschapper. Hij ging zelf poolshoogte nemen op de plaats van de ontploffing en werd maanden later opeens ernstig ziek. Hij sluit stralingsziekte niet uit; daarover was toen nog zo goed als niets bekend.

Al snel ging Sacharov zich zorgen maken over de biologische effecten van de kernproeven en de onduidelijke genetische beschadiging die ze teweeg brachten. Hij schreef er in 1958 een artikel over in het blad Atoomenergie. Hij begon te pleiten voor stopzetting van atoomproeven. Chroesjtsjov, van wie Sacharov door de bank genomen een positief beeld geeft, kondigde in 1959 een eenzijdig moratorium af, dat hij twee jaar later weer ophief. Toen schreef Sacharov tijdens een bijeenkomst met de politieke leiding een kort briefje aan Chroesjtsjov waarin hij opnieuw om stopzetting van de proeven vroeg.

Chroesjtsjov liep, zoals men van hem gewend was, rood aan en begon te tieren. ' Sacharov, probeer ons, politici, niet te dicteren wat we moeten doen en hoe we ons moeten opstellen.'

Ondanks al zijn pogingen hervatting van de proeven te voorkomen, werd in 1962 een tweede proef genomen. Sacharov beschouwde dit als een grote persoonlijke nederlaag. Hij beschrijft hoe hij in snikken uitbarstte toen hij hoorde dat de proef had plaatsgevonden. ' Waarschijnlijk was dit de ergste les die ik in mijn leven heb gehad: je kunt niet op twee stoelen zitten!' In datzelfde jaar had Sacharov een belangrijk aandeel aan de totstandkoming van het internationale Verdrag van Moskou, dat kernproeven in de dampkring, in de ruimte en onder water verbood.

TSJERNOBYL

Het probleem van de genetische afwijkingen die door straling worden veroorzaakt, is na de kernramp van Tsjernobyl weer bijzonder actueel geworden en nog steeds blijken wetenschappers en politici hierbij hun kop in het zand te steken. Sacharov legt uit dat stralingseffecten vrijwel onmeetbaar zijn. Er is slechts bij benadering een schatting te maken van de gevolgen en het is onmogelijk een oorzakelijk verband aan te tonen tussen straling en bijvoorbeeld toeneming van kanker. Daardoor kan de boosdoener in feite altijd vrijuit gaan. Dat doet sterk denken aan de reacties na Tsjernobyl. Op een wetenschappelijke conferentie in Kiev twee jaar geleden werd elk verband tussen ziekteverschijnselen en de atoomramp door westerse en Sovjet-geleerden glashard ontkend. Inmiddels, twee jaar later, blijken nog halsoverkop meer dan honderdduizend mensen uit besmette gebieden te moeten worden geevacueerd.

Het hele eerste deel van Sacharovs boek gaat eigenlijk over de gevaren van wetenschap in een gesloten, totalitaire maatschappij. De meest extreme en absurde uitwas daarvan - hoewel aanzienlijk minder gevaarlijk dan de atoomproeven - was het Lysenkoisme, de waandenkbeelden van de bioloog en charlatan Trofim Lysenko, die met zijn aanlokkelijke beloftes over manipulatie van de natuur en de landbouw de naieve boerenzoon Chroesjtsjov voor zich wist te winnen. Onder leiding van Lysenko werd een ware heksenjacht op de genetica geopend waarvan talloze geleerden in de letterlijke zin van het woord het slachtoffer werden. Tijdens een vergadering van de Academie van Wetenschappen was Sacharov de eerste die de verkiezing van een Lysenko-adept wist te voorkomen door in het openbaar stelling tegen het Lysenkoisme te nemen. Hiermee wekte hij opnieuw de woede van Chroesjtsjov op, die met zijn megalomane maisplannen veel van Lysenko's leer verwachtte.

Sacharovs verhouding met de Academie van Wetenschappen is sinds zijn dissidente periode zeer moeizaam geweest. De academie laat zich er graag op voorstaan dat zij altijd geweigerd heeft de in ongenade gevallen Sacharov uit haar rijen te stoten. Erg flink heeft de academie zich desalniettemin niet gedragen en op het moment dat Sacharov in ballingschap in Gorki tijdens zijn hongerstaking kunstmatig werd gevoed, verkondigde haar voorzitter A. P. Aleksandrov in het buitenland luidkeels dat Sacharov geen haar werd gekrenkt. De laatste streek die de academie hem leverde vond plaats tijdens de verkiezingen voor het congres van volksafgevaardigden, in maart vorig jaar. Terwijl tientallen wetenschappelijke instituten Sacharov als kandidaat naar voren hadden geschoven, weigerde het presidium hem op de kandidatenlijst te zetten, een beslissing waarvan ze na felle protesten van de 'basis' hebben moeten terugkomen. De academie blijft een conservatief bolwerk. Terwijl zelfs de Komsomol haar leiding onlangs vernieuwde, heeft de academie vorige maand alle oude leden van het presidium herkozen.

SAMIZDATDeel twee van de memoires zijn gewijd aan de strijd van de dissidenten tegen machtsmisbruik en willekeur. Veel van wat Sacharov hier beschrijft, is bekend en al in andere memoires vastgelegd. In 1968 schreef hij zijn Gedachten over vooruitgang, vreedzame existentie en intellectuele vrijheid, waarin hij pleit voor convergentie van ' het socialistische en kapitalistische kamp', een idee dat Gorbatsjov inmiddels heeft overgenomen. Het was zijn eerste samizdat-manuscript. De correspondent van de New York Times weigerde het manuscript omdat hij vreesde dat het een provocatie was. Karel van het Reve was niet bang en maakte het in Het Parool wereldkundig.

Vanaf die tijd wordt Sacharovs leven steeds meer in beslag genomen door het volgen van processen en het schrijven van protestbrieven: voor Krimtataren, Balten, Oekrainers, Georgiers, voor gelovigen, of gewoon mensen die ten onrechte vervolgd werden. De autoriteiten hadden het daar erg moeilijk mee. Per slot van rekening was hij niet zomaar de eerste de beste dissident, maar een geleerde van naam, met wie ze niet goed raad wisten. Dat heeft zijn bijzondere plaats in de dissidentenwereld bepaald. Sacharov was en bleef een eenling, hij voelde zich niet thuis bij groepen, of het nu het Comite voor de rechten van de mens, de Helsinkigroep of de Werkgroep ter bestudering van misbruik van psychiatrie was. Maar hij zei nooit nee. Hij schroomt ook niet achteraf zijn fouten te erkennen.

'Maar ik ging ook weleens de mist in. Zo probeerde ik een dichteres voor gedwongen opneming (in een psychiatrische inrichting - LS) te behoeden. Ik wist echter niet dat ze echt ziek was en ze heeft mij en onze hele familie daarna jarenlang achtervolgd.'

Sacharov werd in januari 1980 naar Gorki verbannen nadat hij een aantal interviews had gegeven waarin hij protesteerde tegen de inval in Afghanistan. De meest walgelijke passages uit het boek gaan over de pogingen van de KGB een wig te drijven tussen Sacharov en zijn tweede vrouw, Jelena Bonner (zijn eerste vrouw Klava stierf aan kanker, waarna Sacharov al het geld dat hij voor zijn werk en onderscheidingen had gekregen, aan een kankerinstituut schonk). Toen Sacharov geisoleerd in Gorki zat, was Bonner zijn enige contact met de buitenwereld. Zij reisde eens in de zes weken naar Moskou, smokkelde zijn memoires naar het buitenland (het manuscript werd twee keer door de KGB gestolen), gaf persconferenties en belde de familie. De KGB heeft verbijsterend veel werk gemaakt van een lastercampagne tegen Bonner, die moest aantonen dat de wereldvreemde, naieve Sacharov in handen van 'de jodin' Bonner was gevallen, die hem tot zijn anti-Sovjet-activiteiten aanzette en daar zo haar eigen onfrisse plannetjes mee had.

LASTERCAMPAGNE

Een van de kwalijkste figuren in deze campagne was de historicus N. N. Jakovlev, van wie menige paskwil in boekvorm en in de Sovjet-pers is verschenen en die het bestond om zich vervolgens bij Sacharov aan te dienen voor een interview voor de Literatoernaja Gazeta. Als gevolg van die campagne kregen de Sacharovs steeds meer problemen in Gorki. Sacharov beschrijft een treinreis van Bonner naar Moskou, waarbij de hele coupe tegen haar begon te schreeuwen dat ze uit de trein verwijderd moest worden omdat ze een verraadster, oorlogsophitster en zioniste was. Ze kwam gebroken in Moskou aan.

Sacharov laat in zijn memoires geen mogelijkheid onbenut om van zijn grote liefde voor Bonner - Ljoesja - te getuigen. ' Naar men zegt, wordt een mens die geen enkel contact met de buitenwereld meer heeft, een levende dode. Dat is met mij in mijn surrealistische, geisoleerde leven in Gorki dankzij Ljoesja niet gebeurd. Van de eerste tot de laatste dag van mijn verbanning heeft ze me moreel gesteund, me geholpen de juiste, waardige gedragslijn te vinden en te blijven volgen. Dankzij haar heb ik mijn wetenschappelijk werk, mijn maatschappelijke activiteiten kunnen voortzetten, mijn leven verder kunnen leven.'

Het ophitsen van de volkswoede is een van de afzichtelijkste strijdmethoden waarvan het Sovjet-systeem in de afgelopen zeventig jaar stelselmatig gebruik heeft gemaakt.

Twee keer zijn de Sacharovs in hongerstaking gegaan, de eerste keer om toestemming voor de emigratie van hun schoondochter Liza naar haar man in Amerika te krijgen, de tweede keer om een visum voor Ljoesja af te dwingen die een zware hartoperatie moest ondergaan. In dissidente kringen is daar, zo beschrijft Sacharov, met veel onbegrip op gereageerd. Men vond het niet gepast dat Sacharov voor een dergelijke privezaak zijn leven op het spel zette, dat was daarvoor te kostbaar. Een absurd en wreed argument tegenover iemand die zijn hele priveleven voor anderen heeft opgeofferd. Het is helaas niet het enige voorbeeld van egoisme uit dissidente hoek.

Opvallend genoeg sluit Sacharovs verhaal over de lastercampagne tegen Bonner aan bij zijn hoofdstuk over Solzjenitsyn, wiens Goelag Archipel hij hogelijk bewonderde, maar met wiens autobiografie Het kalf stoot de eik hij grote moeite had omdat ook Solzjenitsyn zich daar zijns inziens schuldig maakte aan insinuaties aan Bonners adres. Volgens Solzjenitsyn zette Bonner Sacharov aan tot emigratie en tot het vraagstuk van de emigratie in het algemeen, voor hem een onbelangrijk en misschien zelfs wel afkeurenswaardig thema. De wereldbeschouwingen van Sacharov en Solzjenitsyn liggen ver uiteen. ' Wantrouwen jegens het Westen, jegens vooruitgang in het algemeen, jegens wetenschap en democratie drijft Solzjenitsyn volgens mij de weg op van Russisch isolationisme, romantisering van de patriarchale levenswijze en, geloof ik, zelfs van handarbeid, idealisering van de orthodoxie enzovoort. Hij noemt het onontgonnen noordoosten van het land de 'bezinkvijver van de Russische natie', waar deze kan bekomen van de morele en fysieke schade die haar is toegebracht door de terreur en de waanzinnige experimenten van de duivelse krachten van het uit het Westen overgewaaide communisme, ' zegt Sacharov en hij noemt het mythevorming.

GEEN EXCUSES

Gorbatsjov maakte in december 1986 een einde aan Sacharovs ballingschap. Dat bleek een meer dan symbolisch gebaar. Er is een nieuw tijdperk ingegaan. De vrijheid van meningsuiting, waar Sacharov zijn hele leven voor gepleit heeft, is enorm toegenomen. Veel dissidenten die jarenlang in kampen hebben gezeten, zitten nu in de gemeenteraad. En toch. Het is allemaal nog maar zo kort geleden. De mensen, die zo makkelijk manipuleerbaar blijken te zijn, zijn hetzelfde gebleven, de agressie is er ook niet minder op geworden. De KGB heeft nooit excuses aangeboden en is nog steeds een ondoorgrondelijk bolwerk van conservatisme. En het zal nog jaren duren voor het misbruik van de rechterlijke macht, vooral op lokaal niveau, echt tot het verleden behoort.

Sacharovs memoires eindigen met zijn terugkeer naar Moskou. Nu hij de zeventig nadert, zegt hij aan het slot van zijn boek, wil ik rust en mijn gezin om me heen. Zijn laatste wens is niet in vervulling gegaan. Hij was een te groot symbool geworden, men kon hem niet meer met rust laten. En dus sleepte hij zich telkens weer naar het spreekgestoelte van het parlement, houterig bewegend, moeizaam formulerend en zichtbaar lijdend onder de agressie van de zaal. Zelfs zijn begrafenis was een politieke happening, waarbij de televisiecamera's hem tot onder de grond zijn gevolgd.