Ontluistering van een feestpresident

Zo populair als Reagan tijdens zijn presidentschap was, zo verguisd wordt hij nu. In opiniepeilingen verliest hij het zelfs van Jimmy Carter. De meeste ex-medewerkers sparen hun vroegere werkgever allerminst. In hun boeken ondermijnen zij het prestige van Reagan steeds verder. Hij is het symbool geworden van 'het decennium van de hebzucht'.

Het begon met de kritiek op de grote honoraria die oud-president Reagan ving voor spreekbeurten. Afgelopen februari kreeg hij 60.000 dollar voor een uur van zijn tijd bij een conferentie voor hamburgerkoningen. Vorig jaar kreeg hij twee miljoen dollar van een Japans conglomeraat voor een bezoek van negen dagen aan Japan. Was zijn pensioen niet genoeg? Misbruikte hij zijn positie niet om er geld uit te slaan? Nee, zei de oud-president tijdens een toespraak voor filmproducenten: ' Ik protesteerde niet (tegen het in Japan geboden honorarium), hoewel ik wist dat een acteur uit Hollywood wel drie miljoen dollar kreeg voor een Toyota-reclame daar.'

Tijdens een televisie-interview zei hij: ' Ik zou meer geld hebben gekregen als ik had besloten om naar mijn oorspronkelijke filmcarriere terug te gaan. Maar dan zou ik geld halen uit het presidentschap.' Het Iran-contra-schandaal had hem niet gedeerd. Toen het uitbrak, zakte zijn populariteit om daarna weer terug te keren op oude hoogten. Na zijn aftreden kon hij terugkeren naar Californie in een geriefelijke publieke warmte die bijna even groot was als tijdens zijn beediging in 1981. Dat is bij weinig presidenten voorgekomen. Maar in maart kon het Amerikaanse televisiepubliek hem zien stuntelen tijdens een op de videoband opgenomen verhoor voor het proces tegen zijn voormalige veiligheidsadviseur John Poindexter. De great communicator sloeg zijn ogen neer, kon zich nauwelijks iets herinneren, herkende zelfs de chef van de generale staven niet van een foto. ' Oh dear, de naam weet ik, klinkt heel bekend', zei hij. Het oud-presidentschap is bijna zelf een ambt dat dezelfde sociale verplichtingen oplegt als het presidentschap zelf. Slechts weinig presidenten hebben na hun tijd in het Witte Huis een andere baan genomen. Ze passen nauwelijks meer in een kleiner maatschappelijk gaatje. De meesten verzamelen giften voor een aan hen gewijde presidentiele bibliotheek en proberen het oordeel van de geschiedenis over hen zo gunstig mogelijk te beinvloeden. Sommigen slagen daarin. President Herbert Hoover, die zich tijdens de beurskrach van 1929 nauwelijks verroerde, haalde maar een termijn. Hij ging niet met pensioen maar hielp bij de organisatie van de voedselhulp in Europa na de Tweede Wereldoorlog. Hetzelfde had hij na de Eerste Wereldoorlog gedaan. Ook werd hij tot hoofd benoemd van de Hoover-commissies tegen overheidsverspilling.

Jimmy Carter heeft een nieuwe loopbaan gevonden als vredesapostel. Hij gebruikt zijn ervaring bij de verzoening tussen Egypte en Israel op Camp David voor bemiddeling bij burgeroorlogen. Maar zijn verbeterde imago komt niet alleen door zijn huidige activiteiten, maar ook omdat de geschiedenis een beter perspectief op zijn presidentschap geeft. Hoewel de meeste Amerikanen het Carter-tijdperk associeren met rijen auto's voor de benzinepomp en gijzelaars in Teheran, worden Carters integriteit, de thema's die hij aan de orde stelde, de verdragen die hij sloot (Panamakanaal en Camp David), sterk gewaardeerd. Ook president Nixon krijgt van de historici betere cijfers dan van zijn tijdgenoten. Op hoge leeftijd maakt hij een publieke lente door. Journalisten en politici hangen aan zijn lippen. Hoe moet het voort met de Sovjet-Unie en Litouwen? Moeten we contact blijven onderhouden met China? Zijn welsprekendheid steekt gunstig af bij de vage, half afgemaakte zinnen van president Bush. Zelfs Watergate-ontdekker Bob Woodward schreef waarderend over Nixons scherpe inzicht in het buitenlandse beleid.

Luid gesis

Dergelijke dankbaarheid valt Reagan niet ten deel. Volgens opiniepeilingen wordt hij ingehaald door Jimmy Carter, de man die hij in 1980 had verpletterd. Toen de tv-ster Phil Donahue laatst de naam Reagan noemde, steeg er bij de toehoorders een luid gesis op. Vroeger nam het publiek hem zijn uitglijders over de luchtvervuiling door bomen, en het bombarderen van de Sovjet-Unie niet kwalijk. Nu wordt alles zorgvuldig gewogen. ' Ik ben nogal pessimistisch over Japan', zei een senator dit jaar. ' Het enige wat ze willen kopen, is Ronald Reagan.' Speurjournalist Scott Armstrong vroeg zich af waarom zijn collega's vroeger zo weinig onderzoek hadden gedaan naar de persoonlijke betrokkenheid van Reagan bij de Iran-contra-affaire. Ook de onderzoekscommissie van het Congres nam toen genoegen met gebrekkig bewijsmateriaal. In het rapport van de speciale onderzoekscommissie-Tower stonden ontwijkende opmerkingen over de aparte 'managementstijl' van Reagan. Ruim een jaar na het einde van zijn presidentschap is deze betovering verbroken.

Ook tijdens de ambtstermijn van Reagan kwamen er al boeken uit van weinig loyale voormalige stafleden, die wezen op zijn gebrekkige leiding. Zijn begrotingsdirecteur David Stockman schreef dat Reagans kennis vooral uit anekdotes bestond, dat hij buiten de twisten in zijn kabinet werd gehouden, dat hij weinig van economie begreep en dat hij werd misleid door zijn adviseurs. De gevolgen van deze publikaties waren gering. Nu laat iedereen zich vrijer uit. Zijn voormalige perschef, Larry Speakes, bekende onlangs dat hij tijdens briefings over de topconferentie met Gorbatsjov in Geneve zelf mooie citaten van de president verzon, als die niets had te zeggen. Hoewel Ford na zijn presidentschap ook flinke sommen kreeg voor lezingen, wordt Reagan erop aangekeken. Want bij Reagan symboliseren de honoraria de periode, door ABC-televisie de my decade gedoopt.

Dan Webb, de officier van Justitie die de zaak tegen Poindexter leidde, uitte in zijn requisitoir ook verwijten tegen de oud-president. ' Als er een proces is waarin mensen onder ede getuigen, dan verwachten we van hen dat ze dat fair en naar waarheid doen', zei hij. Een jaar geleden zou geen functionaris een dergelijke uitspraak hebben aangedurfd. Nu onderzoeken belastinginspecteurs of Nancy Reagan de belasting heeft ontdoken door te verzwijgen dat ze tienduizenden dollars kostende feestjurken van beroemde mode-ontwerpers leende. Volgens de wet zou dat kunnen worden opgevat als een schenking van de rente over de waarde van de jurk. Een voormalige werknemer van het modehuis Galanos heeft vorig jaar de moed gekregen om de belastingdienst in te lichten. Hij wordt er ook beter van, want hij schrijft er een boek over. Ook de waarzegster die door de president voor belangrijke beslissingen werd geraadpleegd, produceerde een bestseller over haar hooggeplaatste client. Ze neemt haar professie niet zo ernstig dat er voor haar zoiets bestaat als een beroepsgeheim. De afrekening met het feestpresidentschap dat de jaren tachtig kenmerkte, is begonnen.

Overheidsschandalen

De naam Reagan staat niet meer voor herwonnen nationaal zelfvertrouwen maar voor overheidsschandalen, waarvan de kosten de bezuinigingen van de Reagan-regering ruim overtreffen. En zoals Reagan vroeger ten onrechte alle lof kreeg toegezwaaid voor het economische herstel, zo worden hem nu alle mislukkingen aangewreven. De middenklasse is onder zijn bewind nauwelijks kleiner geworden. De zich reeds onder Carter verwijdende kloof tussen arm en rijk had in de eerste plaats te maken met een veranderende arbeidsverdeling en in de tweede plaats met bezuinigingen en belastingverlagingen. Het Reagan-tijdperk staat nu bekend als 'het decennium van de hebzucht'. Nu pas wordt de volle omvang bekend van het leegplunderen van het ministerie van Volkshuisvesting. Alles draaide om politieke gunsten. Uit onderzoek van een congrescommissie blijkt dat honderden miljoenen zijn gegeven aan 'voorstudies' of aan woningbouwprojecten die vaak helemaal niet voor armen waren bedoeld. Volgens een getuige voor het Congres zou de minister van Volkshuisvesting, Pierce, ook 350.000 dollar hebben laten overhandigen aan een vriend, die 'aan lager wal was geraakt'. Pierce was het enige zwarte kabinetslid, iemand met een indrukwekkende academische achtergrond. Een jaar na zijn benoeming kon Reagan Pierce nog steeds niet herkennen. Tijdens een bijeenkomst met lokale leiders sprak hij zijn minister aan met: 'Meneer de burgemeester'. Heel wat voormalige stafleden van Reagan zijn voor de rechter veroordeeld: Oliver North, veiligheidsadviseurs Robert Mc Farlane en John Poindexter en voormalig staflid Michael Deaver. Terwijl de president en het Congres de andere kant op keken, werd de basis gelegd voor een massafaillissement van meer dan 600 spaarbanken op kosten van de overheid. Volgens de laatste becijferingen zal het de federale overheid ongeveer 500 miljard dollar kosten om de failliete spaarbanken uit de problemen te helpen. Het begint nu pas bij de kiezers te dagen dat zij voor het debacle zullen moeten betalen. De overheid had de deposito's op deze spaarbanken gegarandeerd. De spaarbankdirecteuren durfden daarom wel een gokje te wagen. De masters of the universe van Wall Street belegden spaargelden in obligaties met grote risico's en hoge rentes, zogenoemde junk bonds. Met deze junk bonds werden gigantische overnames gefinancierd. Er ontstond een speculatiegolf. Na zo'n overname dreigde de nieuwe combinatie onder de in de strijd opgedane schuldenlast te bezwijken. Junk bonds zijn nu te koop voor een kwart van de oorspronkelijke waarde - als het om spaarbeleggingen gaat moet de overheid het verschil bijpassen. In snel tempo bestormen ambtenaren wankelende spaarbanken om ze op te kopen. De overheid is nu opgescheept met grote hoeveelheden kantoorparken, nieuwbouwwijken die door de dynamische spaarbankdirecteuren zijn gebouwd en flink in waarde zijn gedaald. Door de grote omvang van deze ramp dreigt er een recessie te ontstaan. Een voor een worden de hoofdrolspelers in dit speculatiedrama voor de rechter gebracht.

'We zullen deze mensen tot op het einde van de wereld blijven achtervolgen', zei een federale onderzoeker. De ene master of the universe na de andere verdwijnt in de gevangenis. Ze geven elkaar aan om strafverlichting te krijgen. Na dit haaienbloedbad wist Justitie zelfs een schuldbekentenis te ontlokken aan de master der masters: Harvey Milken die het in enkele jaren tot miljardair had gebracht. Na jaren strijd met Justitie snikte hij vorige maand voor de rechter: ' Het spijt me echt.'

Minder weerstanden

Dergelijke spektakels die door de schrijver Tom Wolfe hadden kunnen zijn bedacht, bepalen mede het imago van president Reagan. Hoewel Bush in die tijd vice-president was, is zijn naam nauwelijks aangetast. Vorige week beschuldigde een getuige voor de onderzoekscommissie van het Congres Bush van persoonlijke betrokkenheid bij het volkshuisvestingschandaal. Uit een onlangs vrijgegeven dagagenda bleek dat Oliver North, de voornaamste figuur achter het Iran-contraschandaal, een kwartier lang met Bush had gesproken op de dag dat er grote moeilijkheden op dit gebied waren ontstaan. De president is echter populairder dan Reagan ooit geweest is in het Witte Huis. Bush heeft een veel bescheidener stijl dan Reagan en roept minder weerstanden op. Hij verschijnt met geringere frequentie op de televisie. Met enorme tekorten op de begroting en de handelsbalans heerst in Amerika eenzelfde stemming van malaise en introspectie als gedurende het Carter-tijdperk. Alleen wijst Bush minder nadrukkelijk op de problemen dan Carter indertijd. Hij houdt zo nu en dan een toespraak waarin hij de kiezers geruststelt. Nooit na de oorlog is een president in zijn tweede ambtsjaar zo populair geweest, ook recordhouders Reagan en Kennedy niet. De verwachtingen zijn minder hooggespannen. Reagans toevalstreffers verbleken bij die van Bush. De Berlijnse muur is gevallen en er is nog steeds geen economische recessie. Columniste Mary Mc Grory: ' De wereld zweert samen om hem er goed uit te laten komen.' ' Wanneer ik over Reagan in die dagen dacht, was hij als een eenzame, heldhaftige ballon die dreef in Macy's parade voor Thanksgiving day, midden tussen Superman en Big Bird', schreef Peggy Noonan in haar bestseller Wat ik zag in de Revolutie. Noonan was een belangrijk persoon in het Witte Huis, want ze schreef de toespraken waarmee Reagan schitterde. Een briljante Witte-Huis-Yuppie die weinig eerbied had voor de conservatieve prominenten in haar directe omgeving, tenzij ze ook na de periode-Reagan bleven schitteren. Door een onverklaard toeval kreeg de pers altijd meteen te horen dat zij de toespraak had geschreven over het 40-jarige jubileum van D-day, over John F. Kennedy en over de helden van het ontplofte ruimteveer. Een ander citaat: ' Schreef hij 's nachts alleen in zijn dagboek zoals Claudius: 'Ze denken allemaal dat ik er geen erg in heb maar ik weet van hun m- m- m- machinatie, ik ben niet zo stom als ze wel denken of zo ver verwijderd'.'

Volgens de Amerikaanse historicus Fred Greenstein lijkt de afzijdigheid van president Reagan slechts in schijn op die van Eisenhower. Evenals Reagan was Eisenhower buitengewoon populair toen zijn presidentschap begon en eindigde. Toch werd hij later, zoals nu Reagan, gezien als een 'passieve deelnemer' aan de politiek. Later bleek echter uit onderzoek van historici dat Eisenhower zijn politieke koehandel achter de schermen bedreef om zijn imago van onpartijdig staatshoofd niet te schaden. Zijn vaagheid tijdens persconferenties was opzettelijk en hij liet het verdedigen van controversieel beleid aan zijn ondergeschikten over. De waarheid over Eisenhower kwam pas zo laat naar buiten, omdat zijn stafleden geen bestsellers schreven.

Over Reagan is al veel materiaal beschikbaar in de boekhandel. Zijn adviseur voor binnenlandse zaken, Martin Anderson, schreef dat Reagan geen pion was. Hij nam duidelijke beslissingen maar de geboden alternatieven moesten wel goed worden gepresenteerd. Hij zocht zelf nooit verder. Dus was Reagan sterk afhankelijk van de kwaliteit van zijn staf, die in de latere jaren van zijn presidentschap veel te wensen overliet.

    • Maarten Huygen