In Poolse provincie laat democratie op zich wachten; Oudekliek nog oppermachtig

WARSCHAU, 12 mei - Alle waarnemers, alle hoofdrolspelers, alle partijen zijn het erover eens: de Poolse gemeenteraadsverkiezingen van 27 mei worden het hoogtepunt van de politieke kalender van dit jaar. Ze moeten op gemeente- en provincieniveau eindelijk de macht breken van de oude nomenklatoera, de oude partijelite die het daar zo lang voor het zeggen heeft gehad en die de politieke en economische hervormingen vertragen en soms verlammen. Ze moeten de democratie op een hoger plan brengen. En ze moeten een indicatie geven van de machtsverhoudingen in Polen, nu, een jaar na de halfvrije parlementsverkiezingen, een half jaar na het ingaan van dramatische economische hervormingen, een kwart jaar na de spoorloze verdwijning van de communistische partij en twee maanden nadat Solidariteit enige afstand heeft genomen tot haar rol in de politiek. We hebben in Polen, zo zei onlangs regeringswoordvoerder Malgorzata Niezabitowska, de democratie van het dak af opgebouwd, op 27 mei komen de fundamenten aan de beurt. Maar de Poolse kiezer denkt daar anders over: hij loopt niet warm voor de stembusslag en gevreesd wordt dat de opkomst de dertig procent niet zal overtreffen. Erger nog: voor 620 zetels zijn geen kandidaten en voor 2500 andere is er maar een. Duizenden informatiecentra in het hele land en 240 verschillende deelnemende groeperingen - waaronder tachtig politieke partijen - hebben de Polen er niet van kunnen overtuigen dat ze voor het eerst in 45 jaar de kans hebben af te rekenen met de autoriteiten van vroeger en het lot ook in hun directe omgeving in eigen hand te nemen.

Territoriaal zelfbestuur is het slagwoord van de verkiezingen. Pas als democratie en zelfbestuur op plaatselijk niveau zijn gerealiseerd, zo heeft premier Mazowiecki gezegd, kan het verzet tegen hervormingen worden gebroken en is Polen werkelijk vrij. Niet voor niets is bijna een jaar na zijn aantreden vooral in de kleinere steden en dorpen van de driftige hervormingen die in Warschau worden uitgedacht weinig te merken en gaat op het platteland het leven nog zijn oude socialistische gang. Daar wordt de gang van zaken nog goeddeels bepaald door de oude nomenklatoera, die is benoemd in plaats van gekozen, lokale klieken die het socialisme als een oude jas hebben weggegooid maar als vanouds de baantjes en de privileges verdelen en niemand verantwoording schuldig zijn.

De Polen echter lopen er nog niet warm voor. De wraak van juni vorig jaar, toen de communisten een verpletterende nederlaag werd toegebracht, is een tijdje heel zoet geweest, maar heeft verder voor de meesten alleen maar narigheid opgeleverd: hervormingen die voorlopig uitsluitend pijn doen. Voor de meeste Polen bestaat er ten aanzien van de verkiezingen van 27 mei geen directe relatie meer tussen het uitbrengen van een stem en voordelen die ze daarvan kunnen verwachten.

Dat ligt ten dele aan een gebrek aan inzicht in wat de verkiezingen betekenen. De stembusslag van 27 mei luidt een grondige verandering van de organisatie van de samenleving in. In het verleden, onder het socialisme, was de organisatie van die samenleving geconcentreerd rond de werkplek: bedrijven vervulden mede een sociale functie, ze waren verantwoordelijk voor het werk, maar ook voor sociale diensten als woningbouw, opleidingen, speeltuinen, creches, goedkope vakanties en de invulling van de vrije tijd. Het principe van territoriaal zelfbestuur brengt daar fundamenteel verandering in omdat de gemeenten veel taken en bevoegdheden overnemen van enerzijds de bedrijven en anderzijds de centrale overheid - alleen, veel Polen realiseren zich dat niet.

Ook de politiek draagt daar verantwoordelijkheid voor: 240 groepen, tachtig partijen, zeker veertig coalities - de Pool ziet door de bomen het bos niet meer en het is niet makkelijk uit al die bomen een keus te maken. Op veel plaatsen is verwarring troef. Er doen zeker vier nationale boerenpartijen mee, de ene met een nog onduidelijker en vager programma dan de andere, en alle vier noemen ze zich Boerenpartij, al dan niet met een verhelderend bedoeld maar weinig zeggend achtervoegsel: Wilanow, Solidariteit, Vernieuwing.

Ook de conflicten tussen Solidariteit en de Burgercomite's van Solidariteit hebben niet bijgedragen tot de duidelijkheid. De Burgercomit'e's (KO's) werden vorig jaar door Solidariteit gesticht om de campagne voor de parlementsverkiezingen voor te bereiden. Na de verkiezingen bleven ze bestaan, als actiegroepen die zich op gemeenteniveau bezighielden met het aankaarten van problemen, het voeren van propaganda, het organiseren van de samenleving. In de loop van het afgelopen jaar zijn deze KO's een eigen leven gaan leiden, en vele zijn om uiteenlopende - vaak plaatselijk bepaalde - redenen zelfs in conflict geraakt met activisten van de vakbond Solidariteit.

In de meeste gemeenten zijn de KO's met een eigen kandidatenlijst voor de gemeenteraadsverkiezingen gekomen, maar de criteria die daarbij werden gehanteerd liepen sterk uiteen. Veel KO's weigerden bijvoorbeeld kandidaten op te stellen die lid van een partij waren of zijn, andere lieten zelfs voormalige communisten op de kandidatenlijst toe. Waar de ene KO een verkiezingsprogramma opstelde waar elke kandidaat zich aan moest houden, konden elders kandidaten het KO-programma met eigen denkbeelden aanvullen. In de stad Piotrkow Tribunalski brak een heftig conflict uit tussen een met Solidariteit gelieerde KO en een KO die zich verbonden voelde met de OKP, de parlementsfractie van Solidariteit, die zelf formeel ook een KO is met leden van verschillende politieke partijen. In Wloclawek concureerde een groep plaatselijke KO's met een provinciale KO. In Lodz sloten 33 verschillende groepen zich aaneen in de strijd tegen de KO, waarbij beide groeperingen zich beriepen op de idealen van Solidariteit en dus ook beiden de naam en het logo van Solidariteit voerden. In Bydgoszcz en Slupsk traden Solidariteit en de plaatselijke KO's zelfs met verschillende kandidatenlijsten tegen elkaar in het krijt. In Slupsk moest de rechter er zelfs aan te pas komen: hij verbood Solidariteit verkiezingsmateriaal te verspreiden waarin de OK werd belasterd.

Hoewel dat uitzonderingen zijn - vrijwel overal hebben Solidariteit en de plaatselijke OK's een samenwerkingsakkoord gesloten - dragen zulke incidenten niet bij tot een vergroting van het inzicht van de Polen in het belang van de verkiezingen. Dat geldt zelfs voor de gemeenten waar zich geen incidenten van deze aard hebben voorgedaan. In de meeste plaatsen hebben kandidaten van allerlei partijen een plaatsje gezocht en gevonden op de kandidatenlijst van het plaatselijke Burgercomite. Dat is het makkelijkst, want wie optreedt onder de naam en het logo van Solidariteit weet zich beschermd door een indrukwekkend verleden. Maar verhelderend werkt dat niet, want op wie ze precies stemmen weten veel Polen op die manier niet.

Verkiezingen moeten op het Poolse platteland een eind maken aan de macht van de oude nomenklatoera. Maar het enthousiasme bij de kiezers ontbreekt. (Foto NRC Handelsblad / Vincent Mentzel)