Ethiek stelt bedrijven voor dilemma's

GRONINGEN, 12 mei - Geld verdienen mag de hoofdzaak zijn in het bedrijfsleven, filosofische discussies over Goed en Kwaad winnen aan belang, zowel op de werkvloer als in de directiekamer. Dat althans is de mening van het groeiende aantal bedrijfsethici aan universiteiten en hogescholen, en ook van steeds meer managers en ondernemers.

De maatschappelijke verantwoordelijkheid van de onderneming is haar winst te vergroten, schreef de econoom Milton Friedman in 1970. Was men er in bepaalde lagen van de samenleving altijd al van overtuigd dat de verantwoordelijkheid van bedrijven verder reikt, nu volgen ook economen, ondernemers en beleggers. Bedrijven dienen zich bij hun commerciele activiteiten te laten leiden door een speciaal op het ondernemen toegesneden ethiek, is de gedachte. Ir. J. M. H. van Engelshoven, directeur van de Koninklijke/Shell Groep, sluit zich daarbij aan. 'Minder dan vroeger is men tegenwoordig geneigd om een bedrijf zuiver op feiten en cijfers te beoordelen', zei hij deze week op een congres over ethiek en ondernemen, georganiseerd door de economische faculteitsvereniging van de Universiteit van Groningen. 'Beleggers, hetzij individuele hetzij institutionele, stellen zich niet langer tevreden met een beoordeling van een bedrijf louter op grond van de financiele balans of de koers/winst verhouding. Steeds meer - en met recht - worden zij gemotiveerd door de mening dat zuiver economische prestaties niet voldoende zijn. De normen die een bedrijf zich bij het streven naar winst stelt - en dat is in principe de enige legitieme drijfveer van het bedrijfsleven - komen in een 'ethiek van het ondernemen' tot uitdrukking.' Het economische leven in de laatste decennia van de twintigste eeuw biedt genoeg stof tot reflectie en discussie op dit gebied. Handel met voorkennis, constructies om de belasting te omzeilen, milieuvervuiling, discriminatie bij personeelsbeleid, de beperking van de rechten van aandeelhouders, de schuldencrisis in de Derde Wereld en het 'leugentje-om-bestwil' van een premier die belooft de WIR niet af te schaffen en dat toch doet - het is allemaal voer voor bedrijfsethici. De thema's voor discussiegroepjes en rollenspelen liggen voor het oprapen. 'Stel, je ontdekt dat je bedrijf al jaren, met medeweten van de directie, illegaal een zeer giftige stof loost. Wat doe je dan als jonge, ambitieuze manager?' In de praktijk is ethiek een kwestie van pijnlijke keuzes en dilemma's, zo betoogde president-directeur P. Fentener van Vlissingen van het energie- en grootwinkelconcern SHV. Een morele keuze kost vaak geld, staat op gespannen voet met het commerciele doel van een onderneming.

Vaak is er niet een juist antwoord, maar alleen een keuze tussen compromissen, zei Shell-topman Van Engelshoven. Ter illustratie haalde hij de dilemma's aan bij de ontdekking van een groot olieveld in het regenwoud van het arme Afrikaanse staatje Gabon. 'Zich toegang tot de olie verschaffen zonder het regenwoud te verstoren was niet mogelijk. Het kappen kon tot een minimum worden beperkt en aan het eind van het produktieve leven van het veld wordt het bos opnieuw aangeplant. Toch zijn er mensen die protesteren tegen elk verlies van regenwoud. Gezien de voordelen die de ontwikkeling van het veld met zich meebrengt - voor Shell, maar ook voor Gabon dat 87 procent van de opbrengst krijgt - kan men zich afvragen of die puristische houding ethisch is.' Bedrijven moeten bij het doen van investeringen de afweging maken tussen de maatschappelijke risico's en de economische vraag, aldus Van Engelshoven. De samenleving en de politiek moeten het zelfde doen, waarna in de uiteindelijke besluitvorming een evenwicht gevonden moet worden.

In de fiscale wereld stelt niemand zich vragen over de ethische aanvaardbaarheid van allerlei vormen van belasting-omzeiling, betoogde op het Groningse congres mr. L. Sillevis, universitair hoofddocent Belastingrecht in Leiden. 'Iedereen heeft het recht om - binnen de grenzen van de wet - zijn financien zo in te richten dat de belastingdruk wordt geminimaliseerd. Maar tussen het geoorloofd ontgaan van belastingen en belastingfraude ligt een breed terrein van creatieve vondsten van belastingbetalers en hun adviseurs.'

Bepaalde financiele constructies worden uitsluitend gecreeerd om de fiscale lasten voor de betrokkene zoveel mogelijk te beperken. De rechter kan dergelijke constructies verbieden als zijn in strijd zijn met doel en strekking van de wet, ook al blijven ze binnen de woorden van de wet.

Als ethische normen waaraan het gedrag van de belastingbetaler kan worden getoetst, zou men 'algemene beginselen van behoorlijk staatsburgerschap' kunnen nemen, opperde Sillevis. Dat zou een instrument zijn vergelijkbaar met de zogenoemde 'algemene beginselen van behoorlijk bestuur', op grond waarvan de beslissingen van ambtenaren, ook belastingambtenaren, kunnen worden afgekeurd.