Pausbezoek verwart Mexico

MEXICO-STAD, 10 mei - Het bezoek dat paus Johannes Paulus II deze week aan Mexico brengt legt weer eens een van Mexico's anachronismen bloot: dat in een van de grootste rooms-katholieke landen ter wereld - tachtig van de negentig miljoen Mexicanen bekennen zich tot Rome - de kerk eigenlijk illegaal is.

Toen de 'Heilige Vader' - Karol Wojtyla voor de linkse pers - afgelopen zondag op het vliegveld van Mexico-Stad de vliegtuigtrap afdaalde, hadden de Mexicaanse autoriteiten hem volgens de uit 1917 daterende Mexicaanse grondwet prompt kunnen arresteren. President Carlos Salinas de Gortari had evenwel zoveel haast de paus te begroeten dat de kerkvorst niet eens de kans kreeg de Mexicaanse bodem te kussen.

Het 130ste artikel van de Mexicaanse grondwet verbiedt ook publieke kerkelijke manifestaties. Dus zijn zo'n twintig miljoen Mexicanen die de paus deze week op een tiental plaatsen in het land bejubelen, collectief in overtreding. Hetzelfde geldt voor de vele duizenden kerkelijke functionarissen die tijdens deze hoogtijdagen in kerkelijke dracht over straat gaan. Want ook dat is officieel verboden.

Het is de kerk verder niet toegestaan zich met onderwijs te bemoeien. Maar meer dan een miljoen Mexicaantjes studeren op drieduizend rooms-katholieke scholen. En de kwaliteit van het kerkelijke onderwijs is zo superieur aan het openbare (en ook zoveel duurder) dat vele Mexicaanse gezagsdragers hun kroost bij voorkeur naar de paters en de nonnen sturen.

Deze opvallende constellatie heeft een lange voorgeschiedenis. Nadat de even reactionaire als welvarende kerk zich in het begin van de vorige eeuw langdurig had verzet tegen Mexico's onafhankelijkheid van Spanje, begonnen enkele liberale regeringen te knabbelen aan de kerkelijke privileges. Wat in 1857 leidde tot de verbreking van de diplomatieke relaties met het Vaticaan.

De problemen kwamen in het begin van deze eeuw toen de kerk zich fel kantte tegen de revolutionairen die na een langdurig bloedbad in 1917 definitief de macht grepen. De stemming onder de nieuwe machthebbers was dus uiterst anticlericaal en er zag dan ook een zeer anticlericale grondwet het licht, die de kerk elke legale basis ontnam en haar in feite dwong achter gesloten deuren te opereren.

Pas in de loop van de jaren twintig werden deze maatregelen er ook hard doorgedrukt. In 1926 protesteerde de Mexicaanse hierarchie met een boycot van alle kerkdiensten. Direct daarna braken in een aantal conservatieve noordwestelijke deelstaten religieuze opstanden uit die door het regeringsleger bikkelhard werden onderdrukt. Duizenden rebellerende gelovigen werden met de befaamde kreet 'Viva Cristo Rey' ('Lang leve Christus Koning') op de lippen afgeslacht en tientallen priesters werden publiekelijk opgeknoopt. Pas na 1929 keerde de rust geleidelijk terug. Maar de anticlericale grondwet bleef van kracht en de relaties tussen Mexico-Stad en het Vaticaan bleven verbroken.

Toch herwon de kerk sinds 1940 met de stilzwijgende instemming van de autoriteiten veel terrein. Toen Johannes Paulus II elf jaar geleden Mexico voor het eerst aandeed, kreeg hij een koel handje van de toenmalige president Lopez Portillo, die openlijk zei dit te doen als 'prive staatsburger'.

Wel vroeg Lopez de kerkvorst een kapel in zijn residentie Los Pinos te zegenen. Na felle protesten van nationalistische zijde antwoordde Lopez dat dit gebeurde op verzoek van zijn bejaarde moeder Refugio.

De huidige president Salinas de Gortari zei anderhalf jaar geleden bij zijn aantreden dat hij de relaties met de rooms-katholieke kerk wilde 'moderniseren' en afgelopen april stuurde hij zelfs een permanente vertegenwoordiger naar Rome. Op de vraag of dit het begin betekende van een formeel herstel van de relatie met het Vaticaan zei Salinas echter: 'Wij gaan tot hier'. Intussen is duidelijk dat zowel de Mexicaanse president als de kerkvorst uit Rome veel bij het huidige bezoek hebben te winnen. Salinas ontwapent met zijn hartelijke ontvangst van de paus rechtse critici en voorkomt tegelijkertijd linkse woede door de toekomst van de omstreden relatie met het Vaticaan in het duister te laten.

En wat waarschijnlijk het belangrijkste is: voor tachtig procent van de Mexicanen die de paus ondanks alle voorgeschiedenis bewonderen als een uit hogere sferen afgedaalde opvolger van Petrus wist de president zich te profileren als een intieme vriend van de paus. Dat kan hem geen kwaad doen nu de populariteitscurve van zijn Institutionele Revolutionaire Partij (PRI) zorgwekkend daalt. De linkse oppositieleider Cuauhtemoc Cardenas klaagde dan ook niet geheel ten onrechte dat het reisschema de paus langs verdacht veel plaatsen voert waar de PRI bij de algemene verkiezingen van 1988 in het zand beet.

Omgekeerd mag ook de paus hopen dat zijn Mexicaanse reis rendement zal opleveren. Offcieel is het karakter van zijn reis strikt pastoraal en op dit punt is succes verzekerd. Op weinig of geen andere plaats op deze planeet kan de kerkvorst - in de woorden van het linkse weekblad Proceso - 'met zoveel succes en zoveel zichtbaar genoegen baden in zulke massa's'.

Maar het pauselijke bezoek dient onvermijdelijk ook om het terrein verder rijp te maken voor een normalisering van de formele relaties.

In het Alitalia-toestel, op weg naar Mexico-Stad, zinspeelde Johannes Paulus al voorzichtig op 'meer normale situaties in de toekomst'.

De links-nationalistische sectoren in Mexico kondigden hierna direct de staat van alarm af. De Socialistische Volkspartij waarschuwde in een verklaring voor 'het gewelddadige offensief tegen onze grondwet van een wraaklustige kerk'.

En in het dagblad La Jornada werd Karel Wojtyla gekenschetst als 'een van de meest reactionaire absolute monarchen van deze tijd'. Afgelopen dinsdag zei de paus tijdens een preek voor de zoveelste miljoenenmenigte in Aguascalientas 'dat zich nu een nieuw perspectief voordoet van excellente contacten tussen de kerk en de politieke gemeenschap van dit land'.

Minister van binnenlandse zaken Gutierrez Barrios, een PRI-veteraan van de oude stempel, schoot dezelfde dag terug met de opmerking: 'Er wordt beslist niet gedacht aan enige hervorming van het constitutionele artikel 130 dat de relatie tussen kerk en staat regelt'.

In Mexico heeft de president echter het laatste woord en die koestert zich vooralsnog in ambivalente beloften tot 'modernisering'. Tot slot dreigt het pauselijke bezoek volgens het dagblad The News in Mexico-Stad ook nog een commercieel succes te worden. Zo loopt de levendige handel in pauselijke prullaria nu al in de vele miljarden pesos en zal het vorig jaar door Batman gevestigde record verre worden overtroffen.