Omzichtige aanklacht

Uit de Tunesische film L'homme de cendres (Rih essed), het debuut van regisseur Nouri Bouzid, valt af te leiden dat homoseksualiteit in de Arabische wereld een probleem vormt. Het komt kennelijk vaak voor, en er mag absoluut niet over gesproken worden, zeker niet in het openbaar. De in 1986 voltooide (en onder meer op de festivals van Cannes en Rotterdam vertoonde) film deed dan ook in eigen land nogal wat stof opwaaien, ook al bewandelt Bouzid in onze ogen ouderwets aandoende melodramatische omwegen.

De jonge houtbewerker Hachemi, telg uit een van de meest eerbiedwaardige families van het stadje Sfax, staat op het punt te trouwen, maar lijdt zichtbaar onder de talrijke voorbereidingen. Voor een goede verstaander is het duidelijk waar zijn aarzeling uit voortvloeit, maar de film kan niet zonder meer stellen dat de jongen homoseksueel is. Enerzijds brengt het scenario de twijfels van de hoofdpersoon terug tot een traumatische gebeurtenis uit zijn jeugd, toen hij en zijn vriendje verkracht werden door hun leermeester, een akelige kerel. Anderzijds voert Bouzid heel wat psychologische rimram aan over de problemen van een adolescent bij het accepteren van zijn volwassenheid. Er worden maar liefst drie vaderfiguren opgevoerd: de biologische, de leermeester en een wijze oude joodse muzikant. Een van de drie wordt letterlijk vermoord aan het slot van de film, met de anderen wordt in overdrachtelijke zin afgerekend.

De Europese kijker dient begrip en respect te hebben voor de cultuur die Bouzid dwingt zorgvuldig om de hete brij heen te draaien. Discretie en repressie kunnen leiden tot interessante metaforen, maar de poezie van L'homme de cendres is niet erg subtiel. Misschien draagt onze afkeer van mediterraan machismo onevenredig veel bij aan de lichte ergernis en wordt identificatie met de hoofdpersoon er door verhinderd. Maar ook meer universele dramatische wetten staan in de weg; het verschuiven van de aandacht van de ene heimelijke homoseksueel naar de andere, zodat er toch nog een op tragische wijze om het leven kan komen, doet de film weinig goed.

Het best bevalt L'homme de cendres in de scenes met magische lading. Het hengstenbal in een vervallen bordeel krijgt allure door de persoonlijkheid van een oude madam, wier naam 'boom' betekent. Ooit lag de hele stad aan haar voeten en beschikte zij over onbegrensde macht. In haar personage concentreert Bouzid de positieve krachten van de traditionele samenleving, maar hij constateert tegelijkertijd dat zij tot het verleden behoort. Het lucide besef van die tragiek, in de ogen van een wijze vrouw, heeft ons meer te vertellen dan Bouzids omzichtige aanklacht tegen seksuele repressie in de Maghreb.