Keukenpannen of wapens

Het is onzin om van technologisch hoogwaardige bedrijven te vergen dat zij voortaan keukenpannen produceren, zei Sovjet-president Michail Gorbatsjov eens toen hem werd gevraagd hoe hij zich de conversie van de militaire naar een civiele industrie voorstelde. Zo'n overgang is dus moeilijk, maar de Sovjet-Unie ontkomt hoe dan ook niet aan bezuinigingen op de militaire uitgaven. Gorbatsjov heeft dat zijn generaals deze week nog eens ingepeperd.

Hoe hoog het aandeel van die uitgaven is in het nationale inkomen van de Sovjet-Unie, weet niemand. Gorbatsjov zelf noemde eens een percentage van achttien a twintig. Niemand kent zelfs de hoogte van het nationale inkomen. De perverse prijsstelling maakt recente schattingen van Sovjet-economen (rond dertig procent van het Amerikaanse nationale inkomen) volkomen onbetrouwbaar.

Een ding is zeker: de uitgaven zijn volledig uit de hand gelopen. Een illustratie gaf onlangs Georgi Arbatov, lid van het Centraal Comite van de communistische partij. Hij zei dat de Sovjet-luchtmacht driemaal zoveel brandstof verbruikt als Aeroflot, de grootste civiele luchtvaartmaatschappij ter wereld, waardoor in het afgelopen jaar 20 miljoen passagiers het vliegtuig niet kon nemen. Parlementaire controle op de militaire uitgaven bestaat niet in de Sovjet-Unie. Een groepje generaals kookt alle beslissingen van de politici voor. Als gevolg van deze militaire overmacht wordt nog steeds een overvloed aan wapens geproduceerd die de verdedigingsbehoefte ver overtreft. Het liefst zou het Kremlin deze overvloedige produktie exporteren, maar het ontbreekt aan koopkrachtige afnemers. Leveringen op krediet aan landen in de Derde Wereld doen hun kerfstok bij het Kremlin almaar langer worden en zij staan al voor miljarden in het krijt bij Moskou.

Conversie of bezuinigen op de defensie-uitgaven zal zeker op korte termijn de perestrojka niet uit de versukkeling halen. Invoer van hoogwaardige technologie uit het buitenland, waartoe de Amerikaanse president vorige week de Cocom-regels versoepelde, biedt evenmin snel uitkomst. Het Centraal bureau van de statistiek in de Sovjet-Unie publiceerde onlangs cijfers die niet hoopvol stemmen.

Toepassing van Westerse technologie doet de produktiekosten eerder stijgen dan dalen. In dertig procent van de bedrijven die Westerse technieken toepassen, liggen de kosten vijftig procent hoger dan bij bedrijven die technieken gebruiken van Sovjet-makelij. In de machine-industrie steeg de produktiviteit met tien procent, de kosten met liefst zeventig procent. Belangrijkste oorzaak voor dit paradoxale verschijnsel is dat geimporteerde technologie betere materialen en halffabrikaten vergt die toeleveranciers in de Sovjet-Unie niet in staat zijn te leveren.

Volgende week zou premier Ryzjkov met de telkens uitgestelde nieuwe economische plannen komen om de perestrojka te versnellen. Verwacht wordt dat hij forse prijsstijgingen zal aankondigen - voor graan is deze week de prijs al verdubbeld om boeren tot meer produktie aan te zetten. De werkloosheid zal oplopen tot mogelijk negen miljoen mensen.

Voor een kilo vlees in de staatswinkels is de officiele staatsprijs nu omgerekend rond zeven gulden. Op de vrije markt bedraagt die bijna vijftig gulden. De officiele prijs is fors gesubsidieerd. Een staatsprijs straks van tegen de dertig gulden per kilo vlees komt niet uit de lucht vallen, zei deze week de voorzitter van het Staatscomite voor prijzen Sentschagov, doelend op komende bezuinigingen op de voedselsubsidies.

Voor de Sovjet-burgers, vooral in de grote steden, breken barre tijden aan, waarbij de afgelopen zeventig jaar nog heilig lijken. De klemmende vraag, vooral voor het Kremlin, is of de Sovjet-burgers dat zullen accepteren. Deze week is de generaals de wacht aangezegd, volgende week zijn de burgers aan de beurt. Een volgorde die het genie in Gorbatsjov verraadt. Wapens of keukenpannen, dat is de kwestie, hij zinspeelde er al eens op.