De illegale pers tijdens de Tweede Wereldoorlog

De oorlogsgeschiedschrijving moet opschieten, de getuigen sterven in hoog tempo. Twee van de geinterviewden in de documentaire Het woord als wapen, die vanavond in de VARA-rubriek Impact wordt uitgezonden, zijn kort na de opnamen overleden: Ton Jesse, die in het bedrijf van zijn vader betrokken was bij het drukken van het illegale Parool en Frans Goedhart, die onder de naam Pieter 't Hoen de grondslag legde voor die krant. Ze konden nog net op tijd door Hans Jacobs worden ondervraagd, waarmee meteen al het nut van documentaires als deze is aangetoond.

Wonderlijk, dat er blijkbaar nooit eerder een ordentelijke uitzending is gemaakt over de illegale pers. Die van Jacobs is, zegt hij, de eerste. Zijn film gaat dan ook uit van weinig voorkennis bij de kijker. Een educatieve documentaire, die geen nieuwe gezichtspunten oplevert, maar adequaat samenvat wat er is gebeurd.

De onverzettelijke toon van degenen die destijds lijf en goed riskeerden om hun krantjes te laten verschijnen, wordt door Goedhart het best verwoord. Hij lijkt een geknakte man, machteloos in zijn kamerjas over de pyjama, maar zijn verklaringen klinken ongebroken. Hij legt uit wat de woorden vrij onverveerd onder de titel van zijn krant te betekenen hadden. Nu misschien gewoon een citaat uit het Wilhelmus, maar toen niets meer of minder dan: 'Vuile rotmof, val dood!' Ook bij Jesse leeft de geest van het verzet nog. Natuurlijk wisten ze op de drukkerij dat het werk levensgevaarlijk was, maar: 'In zo'n situatie moet het, je kan er niet onderuit, wil je nog mens blijven.'

Bij hen vergeleken zijn mannen als Van Namen en Van Norden nette heren, die hun emoties grotendeels hebben toegedekt onder rationele formuleringen.

Dat de illegale pers soms voor verschrikkelijke dilemma's stond, blijkt vooral uit het verhaal van Mien Bouwman uit de Trouw-groep. Als de krant niet zou stoppen, zei de bezetter, werden de gevangen vrienden gefusilleerd. De krant ging door. Ze heeft er na de oorlog jarenlang niet over kunnen praten. Nu doet ze het wel. Gelukkig is de opdringerige muziek op dat moment even stil.

Het woord als wapen, Impact, Ned. 1, 23.10 - 23.50 uur. Zondagmiddag begint een driedelige serie gesprekken met betrokkenen bij het illegale Parool, eveneens van Hans Jacobs: 'Het Parool ondergronds 1940-1945', Ned. 1, 15.15 - 16.15 uur.