Versailles?

Als de Duitse eenwording en het daarmee samenhangende vraagstuk van de Europese veiligheid niet samen worden behandeld, als de oplossing van de militaire kwesties wordt uitgesteld, 'betekent dit dat we met wantrouwen worden bekeken', heeft een Oostduitse functionaris zich laten ontvallen. Hij dacht dat dit wel eens zou kunnen leiden tot 'een nieuw Versailles-complex'. Het is een krasse zienswijze. Versailles staat, zoals men zich herinnert, voor het vredesverdrag van 1919 waarbij de Duitsers onder andere Elzas-Lotharingen en Opper-Silezie moesten afstaan en werden verplicht tot enorme herstelbetalingen. Daardoor is toen zoveel kwaad bloed gezet dat Hitler zijn kans kreeg op een revanche die Europa voor de tweede keer heeft verwoest. Vervolgens is Oost-Duitsland eerst volgens de plannen van Stalin systematisch geplunderd terwijl West-Duitsland weldra genereus, zij het niet zonder eigenbelang, door de winnaars weer op de been werd geholpen. Na Stalin is de DDR tot Moskous belangrijkste bondgenoot geworden. Dat was weliswaar niet het beste dat men zich daar kon wensen, maar in ieder geval heel wat beter dan wat men achter de rug had. Het vorig jaar heeft Gorbatsjov dat bondgenootschap feitelijk prijsgegeven. De DDR staat op het punt te worden opgeheven, in vrije verkiezingen winnen de christen-democraten en de Westduitse economie is bezig aan een grootscheepse reanimatie van wat een jaar geleden nog Druben heette.

Er is niets in dit alles wat aan Versailles doet denken. Terwijl in de hele beschaafde wereld wordt herdacht dat vijfenveertig jaar geleden een einde kwam aan de tweede verwoesting van Europa, wil het toeval dat de Duitse eenwording voortgang vindt in een tempo dat alle verwachtingen overtreft. De Duitsers krijgen hun zin op een manier die men, als men zich even voorstelt Duitser te zijn, misschien wel als sprookjesachtig zal ervaren. Wie onder deze omstandigheden over 'Versailles' spreekt, maakt herinneringen wakker aan een Duitsland waarvan men op het ogenblik aanneemt dat het in de geschiedenis was bijgezet. Dat is het Duitsland van het kwaadaardige nationalisme. Het gebruiken van 'Versailles' in dit stadium van de Duitse eenwording is een dreigement, een poging tot chantage met een misdadig verleden dat juist tot de Duitse deling heeft geleid.

Het tempo waarin sinds vorig jaar november het proces van eenwording zich heeft voltrokken is een politieke factor op zichzelf geworden. Omdat het tot dusver zo snel is gegaan, heeft men de overtuiging gekregen dat het ook verder zo hoort te verlopen. Maar zoals men had kunnen voorzien: naarmate de praktische voltooiing van de eenwording duidelijker in zicht komt, kan men ook de daarmee samenhangende vraagstukken beter onderscheiden. Het grootste daarvan is op het ogenblik niet een opgewonden Oostduitser die in een onbewaakt ogenblik met 'Versailles' schermt, maar de positie van degene die de eenwording mogelijk heeft gemaakt.

Theoretisch en ook gemeten naar de maatstaven van Westelijke redelijkheid ligt het voor de hand dat een eengeworden Duitsland lid van de NAVO zal zijn. Binnen dit bondgenootschap liggen de beste garanties voor de Europse veiligheid, als het tenminste naar de eisen van de veranderde omstandigheden wordt hervormd. Het belangrijkst is dat de Amerikanen de mogelijkheid zal worden geboden om, zoals Bush het heeft uitgedrukt, ook een Europese macht te blijven.

Maar wanneer een verenigd Duitsland door middel van een voortgezette spoedoperatie lid van de NAVO wordt zonder dat daar een bewijsje van compensatie voor Moskou tegenover staat, betekent dit voor Gorbatsjov een persoonlijke nederlaag. Hij zal de speler zijn die zonder slag of stoot alles uit handen heeft gegeven. Ook in een democratie van het Westerse type zou hij moeten verdwijnen, en daar zou hij dan worden opgevolgd door iemand die men allang in de hierarchie had ontwaard, een 'aangewezen figuur' die er misschien iets beters van zou maken zonder dat dit tot onvoorspelbare, radicale veranderingen zou leiden.

Bij zo'n publieke nederlaag als die waaraan Gorbatsjov bij een Duitse vereniging-zonder-compensatie zou worden blootgesteld mogen we niet meteen op een dergelijke opvolging rekenen. De onzekerheid in de Sovjet-Unie neemt toe en van het gebrek aan continuiteit kan men alleen maar zeggen dat daardoor in heel Europa de veiligheid niet wordt bevorderd.

Wat zal er dan moeten gebeuren? Een neutraal verenigd Duitsland zal er niet komen omdat het Westen als geheel zich daartegen verzet en omdat in zo'n geval het begrip neutraliteit een heel andere inhoud zou krijgen. Een Duitsland dat lid zou zijn van Warschaupact en NAVO tegelijkertijd is een onzinnige constructie: te ingewikkeld om voor verwezenlijking vatbaar te zijn.

De ontkoppeling waarover Gorbatsjov heeft gesproken - eerst vereniging, dan het militaire vraagstuk - heeft de verdienste dat daarmee het ijltempo uit het proces wordt gehaald, terwijl geen der partijen zich vastlegt op denkbeelden die niet zijn te verwezenlijken. Ook Gorbatsjov repte van 'Versailles' maar in een ander verband. Het verenigde Duitsland moet ook in zijn visie een volwaardige natie zijn. Dat die in dit stadium van de ontwikkelingen in heel Europa dan het best volwaardig lid van de NAVO kan zijn, ligt in het Westen voor de hand, maar hier weet niemand of Moskou zich die redelijkheid op het ogenblik kan veroorloven. Een lichte vertraging van het tempo is geen 'Versailles'.