Persoonlijke wrijving verscherpt twist over vredesproces; Spanningen Israel en VS lopen op

TEL AVIV, 9 mei - De Amerikaanse ambassadeur in Tel Aviv heeft het druk. Regelmatig suist zijn zwarte limousine naar Jeruzalem om premier Shamir een nieuw Amerikaans protest ter hand te stellen of opheldering te vragen over de zoveelste zaak die Washington irriteert. In Jeruzalem dient ambassadeur Brown zich bij Shamir aan met een protest over de kolonisatiepoging door de bezetting van een gebouw van het Grieks-orthodoxe patriarchaat in Oost-Jeruzalem. Een andere keer klopt hij op diens deur met een klacht over schoten van een Israelisch marinevaartuig op het jacht van de Jordaanse koning Hussein in de golf van Aqaba. Dan weer vraagt hij in opdracht van Washington opheldering over het aantal Sovjet-immigranten dat zich in de bezette gebieden heeft gevestigd, over de uitwijzing van Palestijnen naar Jordanie of over Israelische wapenleveranties aan de cocaine-baronnen in Colombia via Antigua. De lange Amerikaanse klachtenlijst typeert de oplopende spanning tussen Washington en Jeruzalem.

Op de achtergrond van de wederzijdse irritatie staan diepgaande meningsverschillen over het vredesproces in het Midden-Oosten. Deze zouden niet zo snel escaleren indien de politieke ruzie niet zou worden begeleid door persoonlijke kortsluiting tussen president George Bush en Israels premier. 'Bush voelt zich door Shamir bedrogen', zegt een zeer goed in de Amerikaans-Israelische betrekkingen ingevoerde Israelier. 'Als Shamir bij de haard in het Witte Huis de Amerikaanse president belooft dat er geen nieuwe nederzettingen zullen komen en twee dagen later gebeurt dat toch, dan voelt Bush zich voor gek gezet. En als Shamir hem voorhoudt dat slechts een procent van de Sovjet-immigranten zich in bezet gebied heeft genesteld en de CIA kort daarop een rapport uitbrengt waarin tien procent wordt genoemd dan loopt de bloeddruk van Bush snel op.'

Opinie

De accumulatie van de Israelische 'provocaties' en de afwijzing van het plan-Baker voor een Israelisch-Palestijnse dialoog in Kairo heeft volgens gezaghebbende Israelische bronnen en joodse pressiegroepen in Washington 'een rampzalig effect op de Amerikaanse publieke opinie ten aanzien van Israel'.

Voor het eerst ziet men in deze kringen in dat Israel dit enkele jaren geleden nog onneembaar geachte pro-Israelische bolwerk zou kunnen verliezen.

Zover is het nog niet, maar het pleidooi van de invloedrijke Republikeinse senator Robert Dole om te besnoeien op de hulp (van 3 miljard dollar per jaar) aan Israel is een verontrustend teken aan de wand. Dat geldt ook voor het beroep van Israels boezemvriend senator Daniel Moynihan op Jeruzalem om Arabische gijzelaars (Libanese shi'ieten) vrij te laten om de invrijheidstelling van Amerikaanse gijzelaars in Libanon te bewerkstelligen. 'Het vasthouden van gijzelaars waar ook tart de menselijkheid. Dit geldt ook voor Israel. Wij hopen dat zij naar ons luisteren', zei hij.

Naast het effect van de tv-beelden van de intifadah, de Palestijnse volksopstand in bezet gebied, op de opinievorming heeft de kolonisatiepoging in de christelijke wijk in Oost-Jeruzalem tijdens Pasen in de VS veel kwaad bloed gezet. Deze provocatie heeft tot een stortvloed van anti-Israelische artikelen in de Amerikaanse media geleid. AIPAC, de machtige pro-Israelische lobby in Washington, is daar zo van geschrokken dat zij Israel openlijk heeft gekritiseerd. 'Ik had nooit kunnen dromen dat op de voorpagina van de New York Times een bericht zou verschijnen waarin AIPAC Israel afvalt', zegt Faris Bouhafa, de directeur van ADC, een Amerikaans-Arabische pressiegroep in Washington.

Kritieke situatie

De situatie wordt in Amerikaans-joodse kringen zo kritiek geacht dat Seymon Reich, de invloedrijkste Amerikaans-joodse leider, deze week in het geheim naar Jeruzalem is gekomen om Shamir op de ernst van de situatie te wijzen en hem tevens te waarschuwen tegen de vorming van een ultra-nationalistische regering. Indien een dergelijke regering definitief 'nee' tegen het plan-Baker zegt, zijn volgens Israelische bronnen 'de poppen aan het dansen'. President Bush heeft dan twee mogelijkheden: Israel aan zijn lot over te laten of Israel verantwoordelijk stellen wegens het missen van een vredeskans. In beide gevallen komt Israel in een 'akelig gevaarlijk internationaal isolement te verkeren'.

Zonder politieke coordinatie met de VS wordt Israels diplomatieke manoeuvreerruimte beperkt. Jeruzalem kan dan in internationale fora (Veiligheidsraad) niet meer op Amerikaanse steun rekenen.

Niettemin hield Shamir nog deze week een delegatie van de PvdA voor dat de VS Israel nooit zullen laten vallen. Betekent dit dat hij geen oog heeft voor de nieuwe realiteit of gaat hij ervan uit dat de strategische alliantie met de VS zo stevig in de werkelijkheid is verankerd, dat hij denkt rustig zijn gang te kunnen gaan? Goed ingevoerde Westerse diplomaten in Israel zijn van oordeel dat het laatste het geval is en de VS de joodse staat inderdaad nooit met economische of militaire drukmiddelen (staken van wapenleveranties) op de knieen zullen proberen te brengen. Dat is ook de perceptie van Ibrahim Kar'een, de directeur van de Palestijnse persdienst in Oost-Jeruzalem. Zolang de VS wel een tactische opening zoeken naar de PLO, maar scherp gekant blijven tegen een onafhankelijke Palestijnse staat, zit Shamir volgens hem ondanks de vertrouwenscrisis tussen Jeruzalem en Washington op rozen. Een feit is dat de militaire samenwerking tussen Israel en de VS op tal van gebieden - training, gezamenlijke oefeningen, bezoeken van de Zesde vloot aan Haifa, etcetera - gewoon doorgaat.

Volgens Israelische en Amerikaanse bronnen blijft Israel voor de VS een belangrijk stabiel en betrouwbaar strategisch steunpunt, ondanks de dramatische veranderingen in het wereldbeeld. Shamir verkijkt zich echter op de realiteit indien hij daarvan afleidt dat Israel de VS ongestraft kan trotseren. Strategische samenwerking zonder politieke coordinatie met Washington is een lekke paraplu boven Israels veiligheid en toekomst.