Kritiek op rol van Stalin in oorlog; Gorbatsjov hekeltlaksheid legertop

MOSKOU, 9 mei - Sovjet-president Michail Gorbatsjov heeft de vijfenveertigste verjaardag van de overwinning op Hitler-Duitsland gisteren aangegrepen voor een krachtige aanval op Stalins fouten als opperbevelhebber tijdens de oorlog en een pleidooi voor hervormingen in het leger. Na de legerleiding impliciet laksheid bij de doorvoering van perestrojka in eigen kring te hebben verweten, ging Gorbatsjov in een toespraak voor militair kader gisteren in op wat vermoedelijk het heetste hangijzer is voor de legertop: de hereniging van de beide Duitslanden. Gorbatsjov vindt dat een vredesverdrag moet worden afgesloten dat de garantie geeft dat 'van Duitse bodem voortaan slechts vrede uit zal gaan'. Maarschalk Dmitri Jazov, minister van defensie, herhaalde gisteren tegenover de militaire delegaties van het Warschaupact, naar Moskou gekomen voor de viering van de overwinning op het fascisme, het Sovjet-standpunt dat de Sovjet-Unie een tegenstander is van een NAVO-lidmaatschap van een verenigd Duitsland. 'Het NAVO-lidmaatschap van een verenigd Duitsland zal het huidige machtsevenwicht verstoren en de situatie op het continent uit haar evenwicht brengen.'

In Vilnius, hoofdstad van de weerspannige Sovjet-republiek Litouwen, verliep de traditionele parade vandaag geheel zonder incidenten, omdat het centrum hermetisch van de buitenwereld was afgesloten en er dus geen publiek was. De Litouwse televisie zond er ook geen beelden van uit. Veel Litouwers hadden zich vanochtend nog zorgen gemaakt, dat de parade door de Sovjet-strijdkrachten zou worden aangegrepen tot een actie tegen hun parlement, dat op 11 maart eenzijdig de onafhankelijkheid had uitgeroepen.

De ondercommandant van het legergarnizoen in Vilnius, luitenant-kolonel Valeri Sjopoerov, had gisteren tijdens een persconferentie Sovjet-president Gorbatsjov opgeroepen Litouwen onder presidentieel regime te plaatsen. 'Er is sprake van een maalstroom van gebeurtenissen en het gevaar bestaat dat de strijdkrachten daarin worden meegesleept', aldus Sjopoerov. 'Ik denk dat het, om bloedvergieten te voorkomen, beter is dat het presidentieel bestuur wordt afgekondigd'. Het bleef vandaag onduidelijk of deze militair hiermee een in bredere kring binnen de legertop levend inzicht heeft vertolkt, of dat hij slechts voor eigen rekening sprak.

Gorbatsjov oefende gisteren in het Bolsjoi Theater, tijdens een feestelijke bijeenkomst van met hun oorlogsdecoraties behangen veteranen, felle kritiek uit op Stalin die aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog de hele militaire top wegzuiverde, geen acht sloeg op de talloze waarschuwingen over de op handen zijnde aanval en ook anderen verbood er acht op te slaan. 'Zelfs de vurige orkaan die ons land op 22 juni overviel dwong Stalin er niet meteen toe zijn trots te onderdrukken en te erkennen dat Hitler hem om de tuin had geleid. Gruwelijk was voor het Rode Leger het resultaat van het begin van de oorlog - miljoenen doden, gewonden, vermisten en krijgsgevangenen', aldus Gorbatsjov voor een publiek voor wie Stalin nog steeds de held is van de Tweede Wereldoorlog.

Met grote achterdocht zal dat publiek ook geluisterd hebben naar Gorbatsjovs opmerkingen over een verenigd Duitsland, voor oorlogsveteranen nog altijd een moeilijk te accepteren realiteit. Gorbatsjov sprak zich uit voor een nieuw vredesverdrag dat 'een definitieve streep zal zetten onder de Tweede Wereldoorlog en de Koude Oorlog'.

Het vredesverdrag, dat geen nieuw Versailles moet worden, moet 'de militaire status van Duitsland' bepalen en 'haar plaats in de Europese veiligheidsstructuren, haar verplichtingen ten aanzien van de onschendbaarheid van de naoorlogse grenzen vastleggen', zei Gorbatsjov. De president kondigde ook een hervorming van het leger aan, dat lang niet in alle opzichten voldoet. Wat het land nodig heeft is een 'effectieve verdedigingsstructuur bij minimale uitgaven', waarbij de strijdkrachten moeten worden hervormd en de rol van de 'politieke organen' in leger en vloot moet worden herzien. Er gaan in de maatschappij steeds meer stemmen op om de politieke afdeling van het leger, in feite het communistische controleapparaat op het leger, af te schaffen. Nu de communistische partij niet langer een monopoliepositie in de maatschappij inneemt valt steeds moeilijker vol te houden dat zij recht heeft op haar invloedrijke positie in bijna alle machtsstructuren.

De hele week staat in de Sovjet-Unie al in het teken van de Tweede Wereldoorlog. Elke vijf jaar wordt de overwinning op het fascisme gevierd met een militaire parade. Alle oorlogsveteranen lopen dezer dagen door de stad, behangen met hun medailles. Gisteren vond ook het traditionele urenlange Overwinningsconcert plaats, een aaneenschakeling van gedichten, feestredes en oorlogsherinneringen, aaneengezongen door de grote militaire koren waar dit land zo rijk aan is. Hier konden de toeschouwers hun minister van cultuur, Nikolaj Goebenko, voor het eerst sinds lang weer in zijn acteurshuid zien: hij droeg een tekst voor van een soldaat die uit de oorlog terugkeert.