Kohl wil veiligheid niet loskoppelen van Duitse eenheid; Bonnin drie dagen geheel bekeerd

BONN, 9 mei - Kan 'een beslissend keerpunt in de Europese geschiedenis', bij nader inzien, twee dagen later 'een fatale ontwikkeling' heten? Kan een 'concessie' van de Sovjet-Unie bij het twee-plus-vier-ministersoverleg even snel nader worden gewaardeerd als 'een listige zet op het schaakbord' ? En kan de politicus die zijn oordeel zo snel wijzigt dan ook nog zeggen dat hij natuurlijk nooit had geloofd 'dat Moskou al direct al zijn kaarten op tafel zou leggen en dat hij dat zelf ook niet doet' ? Ja, dat kan, en de politicus die dat kan is Helmut Kohl, de 60-jarige kanselier van de Duitse bondsrepubliek en voorzitter van de CDU. Hij deed dat tussen zondag en gisteren, met aldus wisselende terugblikken op de eerste conferentie van de ministers van buitenlandse zaken van de beide Duitse staten en de Grote Vier uit de Tweede Wereldoorlog over de 'externe aspecten' van de Duitse eenwording, zaterdag jongstleden in Bonn. Sterker nog, Helmut Kohl kan dat niet alleen, hij slaagt er dan en passant ook nog in om zijn eigen, (te) populaire minister van buitenlandse zaken, de FDP'er Hans-Dietrich Genscher, enigszins in de hoek te drukken.

De verzekering van Sovjet-minister Sjevardnadze afgelopen zaterdag, dat de Duitse staatkundige eenwording niet hoeft te wachten op een regeling van de vraag hoe de militaire positie van het nieuwe Duitsland zou moeten zijn (NAVO-lid of niet), was aanvankelijk zowel door Genscher als Kohl gevierd als een zeer belangrijke concessie.

Maar terwijl Genschers ministerie van buitenlandse zaken zondag nog tamelijk euforisch reageerde op de 'doorbraak' van zaterdag, begon even verderop in Bonn Kohls vaak gekritiseerde buitenland-adviseur in het Kanzleramt, Horst Teltschik, zich al zorgen te maken over de werkelijke betekenis van Sjevardnadzes bejubelde inschikkelijkheid.

Was de Moskouse 'concessie' in feite niet een poging om het onvermijdelijke, de Duitse eenheid, te aanvaarden en tegelijkertijd de geldende bijzondere verantwoordelijkheid van de Grote Vier voor het verdeelde Duitsland te handhaven? En ook nog zolang mogelijk invloed te houden door de volle, internationaal bezegelde, Duitse soevereiniteit een paar jaar uitgesteld te krijgen? En dus de feitelijk verenigde Bondsrepubliek en DDR voor een aanmerkelijke 'overgangstijd' toch nog lid van respectievelijk NAVO en Warschaupact te laten blijven? En, zo ja, moest er dan niet als de bliksem worden bijgestuurd? Had de veteraan Genscher, die zichzelf sinds de jaren zeventig een van de vaders acht van het destijds door de CDU afgewezen CVSE-proces, misschien de diepere lading miskend van Sjevardnadzes aanbod om in de verdere toekomst alle externe Duitse kwesties te bespreken in het kader van die Conferentie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa en het Weense ontwapeningsoverleg? Had Moskou niet nog vorige week tegenover Bonn vertrouwelijk de vrees uitgesproken dat de Duitse eenheid te snel en als fait accompli zou komen? Ere wie ere toekomt. Terwijl Genscher maandagavond op een afscheidsdiner voor Sovjet-ambassadeur Kvitsinski (die leider van het ambtelijke Sovjet-twee-plus-vier-team wordt) nog zei: 'We kunnen de Duitse eenheid nu verwerkelijken, we gaan haar nu niet afwijzen, met een beperking van soevereiniteit leven we al veertig jaar', was Kohl dank zij Teltschik al instinctief op weg naar het volgende, een meer opportuun station.

Want weliswaar liet Kohls vertrouweling Volker Ruhe, secretaris-generaal van de CDU, maandag nog weten dat de Duitse eenheidstrein sinds zaterdag, en ook door de uitslag van de Oostduitse gemeenteraadsverkiezingen van zondag, nu zoveel extra snelheid had gekregen dat vervroegde parlementsverkiezingen in heel Duitsland overwogen konden worden - de kanselier zelf hing echter alweer aan de rem. Hij zei gistermiddag in een gesprek met de fractie van CDU en CSU in de bondsdag dat de 'ontkoppeling' van de interne en de internationale aspecten van de Duitse eenheid 'een fatale ontwikkeling zou zijn die helemaal niet past bij mijn opvattingen'.

Op de aangekondigde CVSE-top, die deze herfst moet worden gehouden, moeten de externe aspecten van de Duitse eenheid opgelost zijn. De interne weg naar Duitse eenheid en de 'externe aanvaarding' daarvan dienen samen te vallen. En overigens, aldus Kohl, worden de verkiezingen voor de bondsdag gewoon op 2 december gehouden en de gemeenschappelijke Duitse parlementsverkiezingen in de tweede helft van 1991. Over het thema vervroegde verkiezingen zal Volker Ruhe vandaag, in het coalitie-overleg dat voorafgaat aan de regeringsverklaring van morgen in de bondsdag, waarschijnlijk weinig meer hebben te zeggen. Dat is nu eenmaal het lot van de slippendrager wiens baas de jas heeft uitgedaan.

Inmiddels had gisteren het kabinet van de Ost-CDU'er Lothar de Maiziere overeenkomstige geluiden laten horen. Uit Oost-Berlijn klonk voorzichtig dat het nog niet helemaal duidelijk is hoe de precieze houding van de Sovjet-Unie is jegens het Duitse eenwordingsproces en dat daarover eerst verder met haar moet worden gesproken.

Dat Kohl (Teltschik) en De Maiziere de situatie goed getaxeerd hadden, bleek gisteravond al toen Gorbatsjov uit Moskou liet horen dat de bezegeling van de Duitse eenheid uiteindelijk het beste kan geschieden per (tijdrovend en in brede kring gesloten) vredesverdrag met de Sovjet-minister van defensie, Jazov, het streven naar een NAVO-lidmaatschap van een verenigd Duitsland 'zonder perspectief' noemde omdat zoiets geen rekening houdt met de nieuwe veiligheidspolitieke situatie in Europa.

De dit keer ongelukkige minister Genscher poogde gistermiddag in het overleg met zijn FDP-fractie te redden wat er nog te redden viel. Zijn aanvankelijke grote enthousiasme voor de 'concessie' van Sjevardnadze heeft hem, in Bonn en andere Westelijke hoofdsteden, wellicht opnieuw enigszins verdacht gemaakt als een unsichere Nato-Kantonist, die zozeer voor snelle Duitse eenheid is dat hij daaraan desnoods de voorkeur geeft boven zekerheid over gedegen samenwerking binnen het bondgenootschap.

Volgens een achteraf uitgegeven FDP-verklaring heeft Genscher er nu ook voor gepleit om in de komende twee-plus-vier-conferenties 'vlot en succesvol werk' te doen en definitieve resultaten daarvan komende herfst aan de CVSE-top voor te leggen. Geen 'ontkoppeling' van het interne Duitse eenwordingsproces en de internationale regeling en aanvaarding daarvan dus. Van Genscher wordt wel gezegd dat de geplaagde leiders in Moskou in hem veel meer vertrouwen hebben dan in Kohl. Als dat waar is, heeft collega Sjevardnadze juist hem zaterdag jongstleden een vrij lelijke kool gestoofd.

En Kohl? Die heeft zich als wendbaar regisseur van de Duitse eenheid en bewezen NAVO-vriend van Washington, Londen en Parijs in de kopgroep gehandhaafd, Gorbatsjov een gepaste tegenzet geboden en Genscher en de FDP tot razernij gebracht.