Joodse organisatie ziet Duitsland als het kleinere kwaad

WEST-BERLIJN, 8 mei - De kamer is langgerekt en hoog. Het witte ornament langs het plafond bestaat uit taferelen uit de oudheid - zeemeerminnen, Amor en Cupido. Het uitzicht tussen de blinden door: twee stenen leeuwen op het bordes, een paar linde- en kastanjebomen, een grove den, en daarachter de Wannsee met zeilers, surfers en speedboten.

Hier besloten Eichmann, Heydrich en nog een tiental SS-leiders op 20 januari 1942 in een dag tijd hoe de 'definitieve oplossing van het Europese jodenvraagstuk' eruit zou zien. Hier, in deze kamer, kwamen leiders van het Joods Wereld Congres (WJC) vanmorgen bijeen in gebed, precies 45 jaar na de capitulatie van het Derde Rijk, het einde van de Holocaust. Daarvoor werd, voor de villa, een herdenkingstekst voorgelezen van de joodse schrijver en Nobelprijswinnaar Elie Wiesel. 'Huilen? Men moet hier niet huilen! Als je begint, zul je niet stoppen. (..) Het is de joodse geschiedenis die de Duitsers hier trachtten te vernietigen. (..) Maar Wannsee betekent voor ons joden dat de herinnering sterker is dan hun vijanden. Het betekent dat joodse hoop angst heeft vernietigd.' De plechtigheid markeert, zo lijkt het, de 'Wende' in de joodse wereldgemeenschap ten opzichte van Duitsland. Terwijl de roep om het niet-vergeten bleef, reageerden de meeste WJC-leiders, bijeen in West-Berlijn, gistermiddag positief op het pleidooi van vice-voorzitter Isi J. Leibler om het nieuwe, herenigde Duitsland om redenen van 'Realpolitik' te accepteren en zelfs een 'voorwaardelijke verzoening' te overwegen. Duitsland is, zo zei hij, de beste bondgenoot van Israel in Europa. Een sterker Duitsland versterkt dus het voortbestaan van de staat Israel, de enige garantie voor het overleven van het joodse volk. Want dit overleven is net zo in gevaar als in de jaren dertig. 'Paradoxaal is het feit dat de kinderen en kleinkinderen van de massa-moordenaars van ons volk over het algemeen minder anti-semitisch zijn dan hun leeftijdgenoten in andere Westerse landen en contrasteren met de afschuwelijke anti-semitische krachten die opkomen als gevolg van de plotselinge golf van democratie in Oost-Europa', aldus Leibler. 'Een nieuw Duitsland zou zeer wel kunnen ontstaan en een positieve kracht voor de regio en de wereld als geheel kunnen vertegenwoordigen'.

Dr. Heinz Galinski, voorzitter van de centrale raad van de joden in Duitsland, eiste op zijn beurt van de regering in Bonn strengere wetgeving op uitingen van anti-semitisme en het verkondigen van de 'Auschwitz-leugen'. De grootste bezorgdheid tijdens het lunch-gesprek over de Duitse eenheid gold evenwel niet het anti-semitisme in West-Duitsland, en ook niet dat in Oost-Duitsland. Leibler: 'Het is vrijwel zeker dat West-Duitsland de toekomst van een verenigd Duitsland overweldigend zal domineren'.

De grootste bezorgdheid heerst er over de golf van anti-semitisme in de Sovjet-Unie en Roemenie. 'De wereld is voor de joden niet veranderd', aldus Leibler. Opperrabijn David Moses Rosen, voorzitter van de joodse gemeenschap in Roemenie, zag als oorzaak voor een oplaaiend antisemitisme in zijn land de slechte economische situatie en de haat jegens het communisme. 'Marx was een jood, al die communisten zijn ineens joden geworden. Ook Stalin geldt nu als jood.'

Hij trok dezelfde conclusie als Leibler: 'Deutschland ist das kleinere Ubel'.

Sinds de uitval van de Israelische premier Shamir dat de verenigde Duitsers 'het weer zouden kunnen proberen', laveert Israel, zo viel in Berlijn te beluisteren, ook tussen diffuse angst en de door de zorg om het bestaan gedicteerde 'Realpolitik'. De bondsrepubliek is de op een na grootste handelspartner van Israel en stuurt per jaar meer toeristen naar Israel dan welk ander land ook. Verdere toenadering tot het nieuwe Duitsland zou niet alleen een goed middel zijn tegen de economische malaise en de groeiende werkloosheid, maar ook een uitweg kunnen bieden uit de 'beschamende afhankelijkheid' van de Verenigde Staten. Vanmiddag bezegelde het WJC de toenadering tot de 'antizionistische' DDR, in 1988 onder Honecker begonnen, door een lunch met premier De Maiziere, een kranslegging op het kerkhof in Weissensee en een bezoek aan de synagoge in de Oranienburgerstrasse. Wat bijft is, aldus het congres, de noodzaak tot herinneren. Vandaar dat het adres Am Grossen Wannsee nr. 58 momenteel tot museum van de joodse gemeente wordt omgebouwd.

Eens was deze in 1914/'15 in Jugendstil gebouwde villa het woonhuis van een zekere Minoux, een telg uit een Frans hugenotengeslacht, tot de SS het in 1941 vorderde. De afgelopen decennia fungeerden de villa en de 2,5 hectare grond er omheen als een soort sanatorium-school voor Berlijnse 'bleekneuzen'. In de 'werkkamer' van 20 januari 1942 wordt een foto-expositie ingericht, vertelt de huismeester. De resterende Delftsblauwe tegels in de voorkeuken zullen verdwijnen omdat ze niet in de museum-sfeer passen. De grote keuken blijft zoals die na het door- en uitbreken eruit ziet: met kale stenen muren. Hier zal de sfeer van het concentratiekamp worden opgeroepen. Of de eigenaar van het hotel naast de Villa am Wannsee de naam zal veranderen is nog niet bekend. Nu heet het nog 'Sanssouci'. De museumbezoekers zullen het contrast ongetwijfeld opmerken.

    • Henri Beunders