Het Westen

HET WESTEN beleeft voor de verandering hoogtijdagen. Ieder land wil tot het Westen behoren en wat het belangrijkste land in dit spel met windrichtingen betreft, Duitsland, betoogt iedereen dat het tot het Westen dient te blijven behoren. Dat is juist. Maar wat wordt eigenlijk bedoeld? Het begrip 'Het Westen' heeft een vlottende historie. Zowel in de Slavische landen als in Duitsland had de term tot het begin van deze eeuw een politieke lading.

Hij stond voor een politiek, economisch en cultureel programma dat aansluiting zocht bij de liberale maatschappijorde van de landen met een ontluikende parlementaire democratie. Tegenpool van 'Het Westen' was het romantische nationalisme. Voor de aanhangers van dit laatste stond 'Het Westen' voor materialisme, partij-politiek gekibbel, cultureel verval en corruptie. De landen in het Oosten kregen deze afkeer van 'Het Westen' in wisselende intensiteit op bezoek. Zo ging het wilhelminische Duitsland, gescheiden van 'Het Westen' zijn eigen weg, de zogenoemde 'Sonderweg'. Nog in het midden van de Eerste Wereldoorlog schreef Thomas Mann in zijn 'Betrachtungen eines Unpolitischen' een loflied op de Duitse geest en cultuur in contrast tot het Westen: 'Ik wil geen parlementaire en partijpolitieke huishouding, die een verpesting van het hele nationaleleven met politiek tot gevolg heeft, ik wil zakelijkheid, orde en fatsoen'. DE AFLOOP is bekend. Konrad Adenauer, die zich als Rijnlander al in de jaren twintig sterk had gemaakt voor een westwaartse keuze, kreeg als oude man na de Tweede Wereldoorlog zijn kans en integreerde het westelijke deel van Duitsland in 'Het Westen'. Zijn tegenstanders verweten hem de kans op een neutraal, verenigd Duitsland te hebben verspeeld ('Geallieerdenkanselier' schamperde zijn tegenstander Kurt Schumacher eens), maar voor eens en voor altijd was althans een belangrijk deel van Duitsland nu deel van het Westen.'Het Westen' stond voortaan voor vrijheid en democratie als tegenpolen van communisme en dictatuur in het oosten. Op de redactie van de Webster's Dictionary werd in dit verband ooit een heftige discussie gevoerd of men het voortaan niet met een hoofdletter moest schrijven. Het Westen was allang iets anders geworden dan een windrichting.

En nu? Alles draait om de vraag of een verenigd Duitsland 'een structureel onderdeel van het Westen blijft of een neutrale positie zoekt', aldus Henry Kissinger dezerdagen in een artikel over de Europese ordening na de Koude Oorlog. Het Westen wordt nu een abstract begrip waarmee vooral integratie van het verenigde Duitsland in de NAVO is bedoeld, of nog concreter: de aanwezigheid van Amerikaanse troepen op Duits grondgebied. OP ZICHZELF is het een lofwaardig streven om een groot, machtig land als Duitsland naar vermogen in een krachtige, vrijheidslievende organisatie verder te verankeren. Immers, een Europees veiligheidssysteem los van de NAVO betekent voorlopig weinig meer dan een veiligheidssysteem voor vredelievende landen, dus voor mooi weer, zoals minister Van den Broek onlangs vaststelde. De facto zou een verenigd Duitsland in een CVSE-veiligheidsconstructie een neutraal land zijn.

Maar de moeilijkheid is dat langzamerhand niet alleen Duitsland, maar ook verder oostwaarts gelegen landen druk doende zijn bij 'Het Westen' aan te schuiven. Het Westen is straks 'Het Westen' niet meer. Kissinger beseft dat en bepleit derhalve een nieuw NAVO-concept waarin de potentiele gevaren opnieuw worden beschreven:'Als perestrojka slaagt, dan zou de Sovjet-Unie met haar vernieuwde kracht even ongemakkelijk voor haar buurlanden kunnen worden als onder tsaren en de volkscommissarissen het geval was'. In dat geval is een scheiding tussen Oost en West weer op zijn plaats en het bestaansrecht van de NAVO weer gewaarborgd. Misschien krijgt Kissinger gelijk en de onzekerheid alleen is al reden genoeg om vooralsnog aan de NAVO vast te houden. Maar bevat Kissingers opmerking ook niet een portie wensdromen? Zonder dreiging uit het Oosten zijn NAVO-troepen op Duits grondgebied snel ontmaskerd als een bezettingsmacht. Zoiets gaat een tijdje goed, maar op zekere dag zullen democratische partijen in een democratisch land zeggen dat het welletjes isgeweest. Zo gaat dat in Westerse landen.

HET ONGEMAK blijft groot. Enerzijds is Duitsland een gevestigde democratie en derhalve een volwaardig lid van 'Het Westen', anderzijds willen de vroegere geallieerden het zekere voor het onzekere nemen en met troepen in Duitsland present blijven. Nu de oostelijke dreiging afneemt, wordt dat motief openlijker zichtbaar en dat zweempje curatele gaat niemand zonder enige gene af. Ook de verantwoordelijke Duitse politici van dit moment zelf niet, die net als de andere NAVO-leden pleiten voor een 'blijvende Duitse integratie in het Westen' (Helmut Kohl). Doel van alle geopolitieke exercities moet zijn te verhinderen dat een verenigd Duitsland een zwerfkei in Europa wordt en dat is een behartenswaardig doel. Maarintellectueel en politiek is de kous niet af met de bezwering dat Duitsland tot het Westen moet behoren. In termen van staatsvorm en levensstijl doet het dat, doen landen verder oostwaarts dat straks ook. Maar de geografie werkt niet mee, heeft eigenlijk nooit meegewerkt. Duitsland is actief in de economische herstructuring van Oost-Europa, het land krijgt er belangen en de politiek pleegt zulke ontwikkelingen te volgen. Zoals Richard von Weizsacker jaren voordat hij president werd eens constateerde: Duitsland ligt niet in het oosten en niet in het westen, maar in het midden. Dat feit blijft, al hoort de wereld tussen Vladivostok en Dutch Harbor tot 'Het Westen'.