DDR

De politieke roman Schwarzenberg van Stefan Heym vertelt het verhaal van dit Oostduitse stadje voordat de communistische SED de heerschappij er overnam. Het boek verscheen lang geleden in het Westen, afgelopen dinsdagmiddag in de DDR. Heym (77) signeerde in Oost-Berlijn in de eerste drie uur 900 exemplaren en toen was de rij buiten nog onafzienbaar. De DDR is een leesland, zegt men, en als men de rijen mensen ziet die nog altijd voor de boekwinkel staan te wachten tot er een mandje vrij is lijkt dat te kloppen. Voor een Westerling is de drukte onbegrijpelijk. Hij zoekt binnen tevergeefs naar een boek dat hij zou willen lezen. Dat doen de wachtenden, zeggen zij, ook meestal, maar misschien zijn er vandaag wel toevallig een paar stuks van de nieuwe oplage van het gewenste boek binnengekomen. En als je er niet op tijd bij bent, kun je er weer een paar jaar op wachten.

Publikatie was afhankelijk van het fiat van de partij. De oplagecijfers, die nog steeds geheim zijn, werden eerder bepaald door de monopolistische drukkers die het gemakkelijker vonden om van elk boek 10.000 exemplaren in hetzelfde formaat te drukken, dan door de wensen van het publiek. Sinds 9 november haasten de 75 uitgevers, waarvan er misschien zes een overlevingskans hebben, zich aan de smaak van het publiek aan te passen. En sinds die datum wordt belletrie nauwelijks meer verkocht, alleen nog reisgidsen en 'onthullingsliteratuur' ter verwerking van het communistische verleden. Alles wat op dit gebied verschijnt is binnen de kortste keren uitverkocht. De hieronder volgende toptien is samengesteld op basis van de afgelopen paar maanden bijeengesprokkelde oplagecijfers (daarom ontbreekt Schwarzenberg) en de tijd waarbinnen zij volgens de boekhandelaars in Oost-Berlijn de winkels uit vlogen: een uur, twee uur, of drie uur. Onderstaande boeken zijn alle in de DDR uitgegeven. De boeken die Oostduitse schrijvers over Die Wende bij Westduitse uitgevers hebben uitgegeven staan er niet in.1. Stadtplan West-Berlin. Tourist Verlag, 8.80 Mark. 2. Autokarte BRD-DDR. Tourist Verlag, 9.80 Mark. 3. Walter Janka: Schwierigkeiten mit der Warheit, Aufbau Verlag, 11,80 Mark. 4. ' Ich liebe euch doch alle... '.

Befehle und Lageberichte des MFS Januar-November 1989. Basisdruck, 11,80 Mark. 5. Hans Modrow: Die erste Hundert Tage. Dietz Verlag, 10 Mark. 6. Rolf Henrich: Der Vormundliche Staat. Kiepenheuer Verlag, 7 Mark. 7. Gustav Just: Zeuge in eigener Sache. Buchverlaag der Morgen, 8 Mark. 8. Wir sind das Volk. Die DDR zwischen 7. Oktober und 17. Dezember 1989. Eine Chronik. Aufbauverlag, 15,80 Mark. 9. Stefan Heym: 5 Tage im Juni. Buchverlag Der Morgen, 15,30 Mark. 10. Rudolf Bahro: Die Alternative. Verlag Tribune, 19,50 Mark. Zoals de meeste titels al aangeven, zijn bovenstaande werken niet gekocht om hun literaire kwaliteiten. Ook Heyms aloude roman over de arbeidersopstand in 1953 niet. Het is meer een politieke thriller met naar cliches neigende karakters die elk hun rol spelen als in een draaiboek. Van Janka's onthullende maar zakelijke en enigszins beperkte verslag van het showproces waarin hij na de Hongaarse opstand in '56 als staatsvijandelijke reformist tot jaren tuchthuis werd veroordeeld, zijn er inmiddels 200.000 verkocht. Janka fungeerde eind vorig jaar even als symbool van de groep binnen de SED die de DDR op de juiste koers had kunnen houden. De documenten over Mielke's geheime dienst (MFS) waarvan er al 150.000 zijn verkocht, laten zien dat de revolutionaire omwentelingen in de herfst van '89 ook de Stasi verraste. Maar hoe grundlich de Stasi ook werkte, wie de documenten leest krijgt het gevoel eerder te maken te hebben met een atavistische club oude mannen dan met een moderne geheime dienst. Modrows belevenissen als premier, geschreven door een ghost writer en gedrukt in een oplage van 50.000, onthult weinig en bevestigt slechts de indruk dat hij een bekwame, maar saai politicus is. Ook al was hij de beste man voor de overgangsfase. Het boek was ook niet bedoeld als onthullingslectuur, maar als oppepper van het bekneld geraakte gemoed van de PDS'ers voor de verkiezingen. Henrichs boek is een half jaar voor de 'Wende' geschreven. Het wilde tegelijk een fundamentele kritiek op het staatssocialisme zijn en een aanzet tot het inslaan van een Derde Weg. De schrijfstijl van de jurist Henrich is abstract, politicologisch en dus tamelijk vervelend.

Het interessantst zijn de herinneringen van Gustav Just. Die lopen van het proces tegen Janka tot eind vorig jaar. Hij laat in fraai proza zien hoe verinnerlijkt de stalinistische structuren waren. Uiteindelijk waren zij zo gewoon als het ontbijt 's ochtends, de gang naar werk of school daarna en het tandenpoetsen 's avonds. Ook voor Just was het vanzelfsprekend dat de partij hem in het apparaat opnam en hem er later wegens afwijkende meningen weer uit verwijderde. Hij beschrijft zeer nauwkeurig hoe het systeem van disciplinering functioneerde en hoe het volk, dat zich steeds meer in zijn eigen warme nest terugtrok, uiteindelijk zich ook nergens meer voor interesseerde. Tot met het sluiten van de grens met Tsjechoslowakije eindelijk het besef doordrong dat men in dit veilige nest was opgesloten.