Twee-plus-vieroverleg over Duitsland; Washington wenstbeperkte agenda

WASHINGTON, 4 mei - De Amerikaanse regering wil het aantal onderwerpen in het twee-plus-vieroverleg over de vereniging van Duitsland drastisch beperken. Volgens een hoge functionaris in het Witte Huis kan de Sovjet-Unie niet 'de laatste druppel persen uit bezettingsrechten die voortvloeien uit een oorlog die 45 jaar geleden is afgelopen'. Voor de Amerikaanse regering moeten de besprekingen met de drie andere voormalige geallieerde partijen, Groot-Brittannie, Frankrijk, de Sovjet-Unie en met de twee Duitslanden zich beperken tot de sinds de oorlog overgebleven kwesties. Die zijn onder andere de status van Berlijn, de geallieerde troepen in Berlijn, de luchtvaartrechten en de grenzen. De sterkte van de Duitse en buitenlandse troepen in West-Duitsland vallen er duidelijk niet onder.

'Daar zijn de besprekingen over conventionele wapens in Wenen voor', zegt een ambtenaar uit het hogere middenkader van het ministerie van buitenlandse zaken. Op deze manier zou een tweede Jalta worden verhoed en hebben ook andere betrokkenen, zoals Polen, invloed op de gang van zaken. De Amerikaanse regering voelt zich sterk omdat de gebeurtenissen in Europa zich voor haar gunstig ontwikkelen zonder dat ze er veel voor hoeft te doen. Vandaar dat er geen grote haast wordt gemaakt met concessies. De Sovjet-troepen moeten uit de Oosteuropese landen vertrekken omdat ze daar niet welkom zijn. Amerikaanse troepen hoeven Europa niet te verlaten omdat ze er met instemming van de democratisch gekozen regeringen zijn. De Sovjet-Unie zou daarmee akkoord kunnen gaan, want ze heeft de laatste jaren aangetoond dat ze een 'verlicht eigenbelang' kan nastreven. Wel vinden Amerikaanse functionarissen dat ze moeten profiteren van het hervormingsgezinde klimaat in de Sovjet-Unie. De Witte-Huisfunctionaris maakt zich weinig illusies over de ontwikkelingen in de Sovjet-Unie. De Sovjet-leiders zijn een soort revolutie begonnen en hadden de gevolgen niet helemaal voorzien. Omdat ze het niet meer in de hand hebben, klampen ze zich zo goed mogelijk vast zolang de wilde rit duurt. Er zijn twee mogelijke uitkomsten: enige vorm van democratisering waarbij de Sovjet-bureaucratie in stand zal blijven of een ontwikkeling naar een nieuwe autoritaire staat gebouwd op een nieuwe mythe, een chauvinistische bijvoorbeeld.

Het Westen heeft weinig invloed op de situatie in de Sovjet-Unie maar moet de huidige periode gebruiken om zoveel mogelijk overeenkomsten te sluiten en wederzijdse zaken te regelen. Het kan ook niet te lang duren omdat de Sovjet-regering zich kan ingraven op een aantal kwesties.

De Sovjet-leiders zijn onlangs teruggekomen van een aantal toezeggingen die ze in februari hebben gedaan. Dat waren afspraken die voor de Verenigde Staten gunstig waren. President Bush toonde zich gisteren tijdens een persconferentie bezorgd over dit terugkomen op afspraken. Ze zouden kunnen duiden op een protesten van de strijdkrachten. 'Als je voorzichtig analyseert dat ze dat punt hebben teruggenomen dan moet je je afvragen wat daar gebeurt. Wat zouden de strijdkrachten zeggen die het meest worden getroffen door dergelijke beslissingen? Dit is een zorgwekkende zaak', zei hij. Later zei hij dat hij zich zorgen maakt over een overname van de macht van Gorbatsjov of over een militaire opstand. De Sovjet-Unie begint nu pas goed de enorme gevolgen van de veranderingen in Europa te merken. Regeringsfunctionarissen verwachten dat de Sovjet-Unie zal pogen om allerlei voor de VS oneigenlijke zaken bij het twee-plus-vier-overleg te halen. De voortgang van de besprekingen laat de Sovjet-Unie dan afhangen van vorderingen op andere gebieden zoals Westerse economische hulp of van het totale veiligheidsbeeld. De Verenigde Staten willen daar slechts in algemene zin op ingaan en geruststellingen geven. Het ministerie van buitenlandse zaken is in het algemeen meer voor de zachte, therapeutische hand dan de staf in het Witte Huis. Bush zelf hecht sterk aan zijn persoonlijke contact met president Gorbatsjov.

Volgens Amerikaanse kant staan de Russen militair nog heel sterk. 'Ze zullen altijd groot zijn', zei gisteren de Witte-Huis-functionaris. 'Met 2,5 miljoen man troepen overvleugelen ze alle anderen.'

De Amerikaanse delegatie wil de kwestie van de troepensterkte in West-Duitsland niet aanroeren omdat de Sovjet-Unie in februari al in principe akkoord zou zijn gegaan over troepenplafonds van 195.000 in Centraal Europa. Daar moet eerst tot het einde toe over worden onderhandeld. Het is daarom ook dat de Sovjet-regering zich slechts zeer indirect over beperkingen van Duitse troepen heeft uitgelaten, hoewel de conventionele besprekingen zijn vertraagd. 'Ze hebben het idee (van een lage bovengrens aan Duitse troepen) niet echt met volle overtuiging uitgevent', aldus de Witte-Huis-functionaris die voelt dat er slechts sprake is van een zwakke Sovjet-positie. Amerika zal de Sovjet-Unie ook aanmoedigen om met het door haar gevreesde nieuwe Duitsland zelf te onderhandelen over de nieuwe economische, militaire en politieke contacten. Bestaande overeenkomsten tussen Oost-Duitsland en de Sovjet-Unie moeten gerespecteerd blijven. Beide landen zouden ook een overeenkomst voor troepenreductie kunnen uitwerken in het kader van de besprekingen over conventionele strijdkrachten in Wenen. De Sovjet-Unie zou voor een begrensde periode een beperkt aantal troepen in Oost-Duitsland kunnen houden. Andere geallieerde troepen blijven dan in West-Berlijn. De Conferentie voor veiligheid en samenwerking in Europa (CVSE) zou een krachtiger rol moeten krijgen. De CVSE kan echter niet vergeleken worden met een instelling voor de collectieve veiligheid. Een CVSE met een neutraal Duitsland zou veel weg hebben van de Volkenbond, aldus de Witte-Huis-functionaris. Duitsland is te groot voor neutraliteit en voor die gedachte zou de Sovjet-Unie wel vatbaar zijn. Duitsland moet lid van de NAVO worden. Bovendien zou de Sovjet-Unie met de aanwezigheid van Amerikaanse troepen in Europa gediend zijn. Dit draagt bij tot stabiliteit in Europa.