Spook in Moskou: poging tot 'staatsgreep' van 25 februari

WASHINGTON/MOSKOU, 4 mei - Het Westen maakt zich in toenemende mate zorgen over de binnenlandse positie van Sovjet-leider Michail Gorbatsjov. 'Een machtsovername zou een terugslag betekenen voor het hele proces van verandering (in de Sovjet-Unie)', zei de Amerikaanse president George Bush gisteren op een persconferentie.

Bush voegde er echter aan toe nooit te hebben gehoord van de 'bijna-burgeroorlog' in de Sovjet-Unie op 25 februari waarvan de Britse omroepen BBC en ITN gisteren melding maakten, zich daarbij beroepend op niet nader genoemde NAVO-functionarissen.

Nadat, volgens deze bronnen, de legerleiding op die dag in een buitenwijk van Moskou zesduizend man gewapende troepen had laten paraderen zou er - volgens deze onbevestigde berichten - sprake zijn van een grotere toegeeflijkheid van Gorbatsjov aan de wensen van de Sovjet-legerleiding. Die zou menen dat de Sovjet-leider in een snel tempo de Sovjet-macht afbreekt, zowel in bewapeningsbesprekingen met het Westen als met betrekking tot Oost-Europa en buitengewesten als de Baltische landen. Een lid van het politburo heeft dit alles vanochtend in Moskou ontkend.

Dat de Sovjet-leiders onlangs terugkwamen van een aantal toezeggingen in bewapeningsbesprekingen vat Bush op als een reactie op protesten van de strijdkrachten, zo meldt onze correspondent in Washington. 'Als je voorzichtig analyseert wat ze in onderhandelingen hebben teruggenomen dan moet je je afvragen wat daar gebeurt. Wat zouden de strijdkrachten zeggen die het meest worden getroffen door dergelijke beslissingen? Dit is een zorgwekkende zaak', zei Bush. Later zei hij dat hij zich zorgen maakt over een overname van de macht van Gorbatsjov of over een militaire opstand. Volgens de Amerikaanse minister van buitenlandse zaken, James Baker is bij het NAVO-overleg in Brussel niet gesproken over gebeurtenissen op 25 februari. De voornaamste expert van de NAVO in Sovjet-aangelegenheden, Christopher Donnelly, bevestigde gisteren het bestaan van 'onbevestigde berichten' over optreden van zo'n zesduizend militairen in Moskou op 25 februari, terwijl elders in de stad radicale oppositie-groeperingen (dezelfde overigens die maandag Gorbatsjov uitfloten bij de 1-mei-demonstratie) een betoging hielden.

Deels zou het gegaan zijn om leerlingen van een militaire academie, die voor deze gelegenheid van wapens voorzien waren. Volgens Donnelly ging het wellicht om een 'nogal onsubtiele manier om Gorbatsjov duidelijk te maken dat hij het leger nodig heeft om het land onder controle te houden. (..) Het was in geen geval een poging tot staatsgreep of het begin van een burgeroorlog'. Lid van het Sovjet-politburo Aleksandr Jakovlev heeft vanochtend op een persconferentie in Moskou ook enigerlei troepenbeweging op 25 februari ontkend. 'Er is geen troepenbeweging geweest, er is geen sprake geweest van militaire druk en er is geen enkele basis voor de bewering dat Gorbatsjov door een verandering in de politiek heeft geantwoord op pressie', aldus Jakovlev, een van Gorbatsjovs naaste medestanders in de Sovjet-leiding en tevens lid van de presidentiele raad. 'We hebben dan ook geen enkele reden om ons leger te verdenken van voorbereidingen tot acties tegen de partij en de partijleiding', concludeerde hij. (Reuter, AFP)Waarnemers in Moskou reageren op de berichten over een militaire actie op 25 februari met grote scepsis, aldus onze correspondent in Moskou. Op de vraag of er ooit sprake van een coup is geweest zei luitenant-generaal Vladimir Kontsjits vorige maand tegen deze krant: 'Een dergelijke dreiging is er niet geweest. ' Maar wat er ook op 25 februari gebeurd moge zijn, feit is dat het leger regelmatig zijn spierballen laat zien, hetzij door 'toevallig' tanks in de buurt van het Litouwse parlement te laten rijden, hetzij door parachutisten in de straten van roerige republieken te laten patrouilleren. Het leger heeft weinig reden om tevreden te zijn over Gorbatsjov: de smadelijke aftocht uit Afghanistan, de massale dienstweigering van Balten en Georgiers, de haastige terugtocht uit het Oostblok, bekladde oorlogsmonumenten, smetten op het onaanraakbare heiligdom van de Tweede Wereldoorlog: de tijd van eerbied voor het uniform lijkt voorgoed voorbij.

Gorbatsjov is zich van meet af aan terdege bewust geweest van de risico's die hij met de militairen nam. Naar verluidt was hij twee jaar geleden van plan de huidige minister van binnenlandse zaken, Vadim Bakatin, tot minister van defensie te benoemen in plaats van Dmitri Jazov. Het idee om een burger te benoemen tot minister van defensie stuitte echter op veel verzet in het leger. In een kennelijke poging de militairen gunstig te stemmen is Jazov inmiddels in het politburo opgenomen en vorige week zelfs tot maarschalk benoemd. Bij de demonstraties in Moskou en andere steden op 25 februari, bedoeld als een oproep om bij de toen naderende verkiezingen 'links' te stemmen, was een enorme politiemacht op de been. In achterafstraatjes wachtten legertrucks met soldaten van de binnenlandse veiligheidstroepen, die overigens niet onder het ministerie van defensie, maar onder het ministerie van binnenlandse zaken vallen. Aan de demonstratie was een massale ontmoedigingscampagne van de kant van de autoriteiten voorafgegaan. Via de Sovjet-televisie was de bevolking ook op het hart gedrukt in geen geval te gaan demonstreren, wegens de onvoorspelbare gevolgen van de demonstraties. Het weekblad Ogonjok haalde zich onlangs de woede van de legertop op de hals door een artikel te publiceren waarin de kansen op een militaire staatsgreep onder de loep werden genomen. Alleen al de suggestie dat het leger iets tegen de zittende politieke leiding zou ondernemen werd als lasterlijk ervaren door de militairen, die zichzelf graag presenteren als trouwe dienaars van de staat.

Toch is de mogelijkheid van een staatsgreep een vraag die velen bezighoudt: in legerkringen heerst grote ongerustheid over de 'gaten' die in de verdedigingslinie zullen vallen als republieken zich links en rechts onafhankelijk zullen verklaren. Of dit alles voldoende basis is voor een geslaagde militaire coup is zeer de vraag. Het leger heeft geen leidersfiguur die genoeg gezag zou hebben om de zaken over te nemen. En het leger heeft al helemaal niet de capaciteit om het land uit de voortjakkerende crisis te halen. Als het leger tot geweldsmiddelen zou overgaan zou het zijn laatste greintje geloofwaardigheid en gezag verliezen.