Utopie en kakafonie in de Muziekwijk

ALMERE, 3 mei - Tussen de dofbruine akkers en de heldergele koolzaadvelden van het jonge polderland is in de Muziekwijk van Almere een tentoonstelling gegroeid. Aan de Glenn Millerweg en de Benny Goodmanstraat, de Duke Ellingtonstraat en het Ella Fitzgeraldpad staat dit jaar voor het eerst de 'buitenexpositie' van de BouwRAI. Geen gecompliceerde tekeningen of rooskleurige artist's impressions maar echte gebouwen, waarvan een aanzienlijk deel al verhuurd, verkocht en zelfs al bewoond is.

Deze 'BuitenRAI' heeft illustere voorgangers: in de jaren twintig en vijftig zijn er in verschillende steden in Europa modelwijken gebouwd waar de stand van zaken in de architectuur werd opgemaakt. Het meest recente voorbeeld is de Internationale Bau-Ausstellung (IBA) in Berlijn, waarbij architecten uit de hele wereld de stad met nieuwbouw en restauratie herstellen. Op veel kleinere schaal laten in Almere-Muziekwijk zeventien architecten en vijftien opdrachtgevers 238 woningen zien als een compacte steekproef van wat er in de Nederlandse woningbouw mogelijk zou zijn. Het resultaat is evenzeer een utopie als een kakofonie.

De Nationale Woningraad (NWR), organisator van de tweejaarlijkse BouwRAI, was eerst van plan een aantal modellen op ware grootte te tonen, maar besloot dat het beter heuse woningen konden worden. Dat was nog geen twee jaar geleden. Toen de NWR dit aan de gemeente Almere voorstelde, was de reactie: dat kan niet, veel te laat - maar we doen het toch. Almere heeft zich overigens al eerder welwillend getoond tegenover experimenten met architectuur, bijvoorbeeld met de projecten 'De Illusie' en 'De Realiteit' waar mensen hun eigen huis hebben ontworpen en gebouwd.

De architecten, door de gemeente uitgekozen en aan de opdrachtgevers gekoppeld, kregen slechts zes weken de tijd om hun ontwerpen te maken. Op zo korte termijn moest de NWR bovendien genoegen nemen met een terrein dat al bouwrijp was; aan de indeling van de wijk viel dus niet meer te tornen. Hoe krom, bol of hol de architectuur ook mag zijn, Duke Ellington en Ella Fitzgerald snijden in rechte lijnen door de polder.

Twee van de opvallendste en wellicht meest utopische projecten op de BuitenRAI in Almere zijn de kakelbonte 'villa' en 'staalkaart' van de jonge architect Eric Vreedenburgh van het bureau Archipel. De villa is een huis als een schip, gestrand waar vroeger water was, met een lage blauwgrijze voorgevel, daarachter een hoge rode wand met ankergat en golvende daklijst, en als boeg een felgroene ronde glazen doos. De vormgevingszucht van Vreedenburgh strekt zich zelfs uit tot de geschulpte randen van de perkjes. In de 'staalkaart' zet hij uiteenlopende woningtypes naast elkaar. 'Bouwstenen' noemt hij ze, 'gestolde versies van een lifestyle... meer een intentieverklaring dan een panacee voor de toekomst. ' Naast deze stroming van het 'maatpak' is er ook een stroming die flexibiliteit zoekt in het combineren van neutrale ruimtes. Peter Loerakker bijvoorbeeld werkt met vijf 'kwadranten', min of meer gelijkwaardige ruimtes van vier bij vier meter: 'huizen om in te verhuizen', noemt hij ze. Het Delftse bureau Mecanoo heeft bij het ontwerpen van zijn strakke woonblok met aan weerszijden stroken tuin, rekening gehouden met de mogelijkheid van splitsing en/of samenvoeging: de begane grond wordt apart verhuurd, desgewenst aan de bewoners erboven. Teun Koolhaas biedt de huurders een soortgelijke keus. Doordat de trap in een geribbelde metalen koker buiten de gevel staat, kunnen de verdiepingen zonder probleem afzonderlijk worden verhuurd.

In samenwerking met het bureau Octatube, verantwoordelijk voor de onlangs geopende glazen zaal van het Nederlands Philharmonisch Orkest in de Beurs van Berlage, heeft architect Klaas van den Berg een manier bedacht om zelfs de gevel flexibel te maken. De bewoner kan zelf aangeven waar stroken helder glas moeten komen en waar stroken ondoorzichtige, geemailleerde glazen panelen. Voor de indeling van de woningen, die als casco worden opgeleverd, biedt Van den Berg honderd verschillende varianten.

Als de BuitenRAI een betrouwbare prognose biedt, doet het kantoor aan huis duidelijk opgang. Vanaf een semi-openbaar plein, het enige stedebouwkundige ingreep in de wijk, voert Herman Hertzberger metalen wenteltrappen buitenom naar aparte kamers op het dak. Wat tegenwoordig in kantoorgebouwen het atrium is, is kennelijk in de woningbouw van de toekomst de vide. Luzia Hartsuyker combineert een vide aan de achterkant met hoge ramen aan de voorkant om het licht overal in de woning te laten doordringen. Een aardige detail is de vermomming van een radiator als hek van de vide.

De duurste huizen - 3,5 ton - zijn de vier woningen van Paul Dinant. 'Wij laten de natuur toe', heet het in zijn toelichting. Maar die 'natuur' is niet meer dan een antroposofisch sausje, waardoor de huizen op mislukte telgen lijken van het hoofdkantoor van de NMB in Amsterdam-Zuidoost. Hier slaat de bonte utopie om in kakofonie.

Fijnmazig

Op de BuitenRAI bieden architecten en bouwers een veelheid aan oplossingen voor dezelfde vraag: hoe kan de woningbouw tegemoet komen aan de steeds fijnmaziger markt van yups, dinks, alleenstaanden, senioren, woongroepen, eenoudergezinnen en - niet te vergeten - de gezinnen met ma en pa en een paar kinderen die sinds de oorlog de norm zijn geweest? Of zoals architect Van den Berg het noemt: customized housing. In hun toelichtingen fulmineren bijna alle deelnemende architecten tegen de dodelijke eentoningheid van de naoorlogse woningbouw. 'De Nederlandse maatschappij is gedifferentieerder dan het huizenaanbod', waarschuwt Eric Vreedenburgh van Archipel in het blad Architectuur/Bouwen. 'Als de woningbouw deze maatschappelijk tendens negeert, wordt het steeds moeilijker woningen te ontwerpen, met als gevolg onverhuurbare en onverkoopbare woningen in een onleefbare polder.' Gezien de kleine aantallen woningen per project was het onvermijdelijk dat de vijftien opdrachtgevers in de Muziekwijk - beleggers, bouwbedrijven, ontwikkelaars en corporaties - geld op de BuitenRAI moesten toeleggen. Desalniettemin staat vast dat op de volgende BuitenRAI in 1992, dertig opdrachtgevers (twee keer zo veel als nu) zo'n vijfhonderd woningen zullen laten bouwen ten westen van Almere-Stad. Dat moet echt een staalkaart van de vernieuwing in de woningbouw worden.

Voor kakofonie hoeven we in '92 dan ook niet te vrezen, zegt een woordvoerder van de Woningraad, en in de Muziekwijk valt het eigenlijk ook mee. 'Het is nooit de bedoeling geweest dat deze wijk letterlijk zou worden gekopieerd. Het gaat erom ideeen aan te bieden: nergens anders vind je zoveel varianten op de eengezinswoning als hier. En eerlijk gezegd, na een aantal dagen rondlopen hier op de BuitenRAI lijkt het daarbuiten nogal saai.' De BuitenRAI is van 4 t/m 13/5 tussen 10 en 17 uur geopend (f. 12,50, binnen max.fl.25).