Russische verzameling

'In een paar maanden tijds sprak Rusland alles uit waarover het eeuwenlanghad gezwegen'.

Dit citaat van de Russische schrijver Konstantin Paustovski (1892-1968) heeft betrekking op de gebeurtenissen in1917, zoals beschreven in Begin van een onbekend tijdperk: 'De staat vieluiteen als een klomp natte klei. De provincie, het Rusland met zijndistricten, onderwierp zich niet aan Petrograd: wat er precies leefde enbroeide wist men niet.' In de maanden april en mei 1989 trok journalist Hans Keller, die Paustovski een 'romantisch statisticus' noemt en daarmee ook iets over zijn eigen benadering van de werkelijkheid lijkt te vertellen, met Paustovski-vertaler Wim Hartog en een cameraploeg in de voetsporen van de schrijver door de Sovjet-Unie, van Leningrad via Moskou en Kiev naar Odessa. Het gefilmde reisverslag, naar een deel van Paustovski's memoires De sprong naar het zuiden genoemd, staat stil bij plaatsen en soms mensen die een rol hebben gespeeld in Paustovski's leven. Ook de stijl refereert aan die van Paustovski; een beschrijving van Moskou als de stad waar de parken vooral bloemen lijken voort te brengen voor de opsiering van officiele gebeurtenissen kan opgevat worden als een 'paustovskisme'. Maar Keller heeft de reis in de voetsporen van Paustovski ook dankbaar aangegrepen om mensen, plaatsen, opschriften, visuele impressies te verzamelen. Cameraman Deen van der Zaken kon zo te zien zijn gang gaan, zonder dat een officiele begeleider zijn blik dwingend richtte op staalfabrieken en modelboerderijen. Het zijn beelden uit een land dat weer beantwoordt aan Paustovski's beschrijving van de toestand ten tijde van de Revolutie, waarbij de schrijver zich overigens van harte aansloot. Later zou hij meer aandacht krijgen voor de wisseling van de seizoenen, voor het eeuwige Rusland, dat in zijn gedetailleerde, eenvoudige beschrijvingen geen mythisch vaderland is, maar een verzameling van concrete begrippen, gedragen door de taal.

Rusland nu is een ideaal object voor reisfilms zoals Keller die pleegt te maken. Het land staat op barsten en biedt een intrigerende wisselwerking van dynamiek en starheid, die niet langer alleen maar in dialectische of magische termen benoemd hoeft te worden. De poezie ligt er op straat. Paustovksi is een even willekeurige gids als Rimbaud of de pelgrims van de St. Jacobsroute, aan wie Keller eerder films wijdde. Maar geen enkele fanatieke Paustovski-liefhebber hoeft zich tekort gedaan te voelen, omdat Keller hun idool alle eer laat. Persoonlijk zie ik liever een vrachtwagen vol boerinnen, met de stelen van hun gereedschap symmetrisch naar de hemel wijzend, een rondje rijden, dan de staatsiebezoeken van Hartog aan de stiefdochter en zoon van Paustovski. Maar ik moet toegeven dat die bewondering een functie heeft in Kellers complexe benadering van een schrijver: zijn leven, stijl, objecten en plaats in de huidige Sovjet-maatschappij vervloeien tot een organisch en zinnig geheel.

Na enkele vertoningen in de filmhuizen, zal De sprong naar het zuiden in het najaar door de NOS worden uitgezonden.

HB