Op zoek naar nieuwsgierigheid

Kranten nemen meestal een onbenullige, gemakzuchtige, systeembevestigende en laffe houding aan tegenover actuele verschijnselen, heeft Andre Spoor blijkens een afdruk van een samenvatting van zijn rede in deze krant onlangs gezegd. Hij noemt de wapenwedloop, het materialisme, de onwaarachtigheid van ontwikkelingshulp, het dolgedraaide kapitalisme. Voor de Nederlandse kranten maakt hij geen uitzondering.

Die Nederlandse kranten steunen bij de nieuwsselectie op elkaar, stelt wetenschappelijk onderzoeker J. Kleinnijenhuis in zijn proefschrift 'Op zoek naar nieuws'. Onderscheid ziet Kleinnijenhuis slechts in wat hij noemt 'de samenstelling' van het nieuws - wat de redactie toevoegt - en in het commentaar.

De beschuldiging van lafheid komt het hardst aan, gemakzucht zou kunnen voortkomen uit de behoefte die lafheid te camoufleren. Zo bezien wordt er in uit vrees gezochte eensgezindheid gewandeld op de gulden middenweg van de onbenulligheid, naar de brink van de risicoloze dorpsroddel. Het systeem vaart er wel bij. Tegenstellingen zijn deel van de maskerade. Voorwaar een en al droefenis.

In dit stukje zal niet worden getracht beide stellingen in hun algemeenheid te weerleggen of te bevestigen. Maar er kunnen toch wel enkele opmerkingen worden gemaakt. Dan moet eerst worden vastgesteld dat de media behalve de vrucht van de journalistieke inspanningen ook een weerspiegeling zijn van de samenleving waartoe zij behoren. Zo is de scheiding die op de meeste grotere redacties bij de behandeling van binnenlands en buitenlands nieuws wordt nagestreefd niet in de Nederlandse samenleving overgenomen. Daar bestaat de gewoonte internationale gebeurtenissen en toestanden naar Nederlandse maat te snijden.

Enkele voorbeelden. In Nederland is de strijd tegen apartheid een karikatuur geworden: slangen bij Shell-stations worden onbruikbaar gemaakt, gemeenten hebben zich meester gemaakt van het buitenlandse beleid. Als gevolg daarvan gaat een flink deel van de verslaggeving op dit gebied over de avontuurlijke relaties die automobilisten, slangensnijders, wethouders en Shell-woordvoerders inmiddels met elkaar onderhouden.

De dagenlange bloedige gevechten in de Roemeense steden vormden de aanleiding tot een gezellige en avondvullende televisieshow waar de Roemenen aan de hand van onder anderen de hun al vele Ceausescu-jaren lang vertrouwde Therese Steinmetz de Nederlandse familiekring werden binnengeloodst - en omgekeerd. Er is op die manier slechts sprake van Nederlands nieuws ofwel een projectie van het nieuws die in het Nederlandse bewustzijn kan worden opgenomen. Hierdoor ontstaat wel eens misverstand tussen journalisten en hun publiek.

Over Zuid-Afrika kunnen we kort zijn. Noch voor de bestrijding van de apartheid, noch voor kritiek op de uitwassen daarvan is moed een vereiste. De Afrikaanders zijn op afstand, de slangensnijders leveren geen risico op, de wethouders evenmin. Publiciteit krijgen alle genoemde categorieen voldoende, niet uit angst, wel om aan de veronderstelde vraag te voldoen. De grote mate van gelijkgerichtheid in selectie en commentaar heeft hier vooral te maken met de algemeen in Nederland aanwezige postkoloniale bereidheid de nationale ethiek ver weg te beleven. (Een bekend televisieprogramma ontleende aan dit verschijnsel zelfs zijn naam.) Met die ethische beleving botsende informatie - die voorstelbaar is - mag op weinig belangstelling rekenen. De tegenstellingen in het zwarte bevolkingsdeel en daarbij de rol van de marxistische ideologie horen in die rubriek thuis.

In Roemenie konden we kennis nemen van het school makende gebruik de nationale vertegenwoordiger als verslaggever te benutten. Afgelopen weekeinde nog gaf een omroep volop de ruimte aan Harer Majesteits gezant te Moskou om de luisteraars te informeren over de toestand in de Sovjet-Unie en de kansen van Gorbatsjov. Nu is het een goede journalistieke gewoonte om tijdens reizen naar verre gewesten de ambassadeur te bezoeken, de vaste correspondent zal het contact met de ambassade niet schuwen, de belangstelling vertoont immers overlappingen.

Het Roemeense voorbeeld leert dat een diplomaat geen journalist is en dat beide beroepsgroepen desondanks tegelijkertijd in het ootje kunnen worden genomen. De Nederlandse pers, en zij niet alleen, is nog steeds doende het in de eerste dagen van de opstand geschetste beeld aan de hand van de feiten bij te schaven en de schade van haar kritiekloze start op te nemen. Geen hoogstandje in de vaderlandse persgeschiedenis - hoewel individuele verslaggevers stevige risico's hebben genomen om de loop der gebeurtenissen te achterhalen.

Vorige week bestond de RMS (Republik Maluku Selatan) veertig jaar, althans de utopie dat deze soeverein gedachte staat ooit werkelijkheid zou worden. Anders dan andere jaren liep het Haagse samenzijn van de Molukse ballingen uit op een gewelddadige confrontatie met de Mobiele Eenheid. Een jeugdige minderheid van de betogers was hiervoor verantwoordelijk. Het geweld riep herinneringen op aan de gijzelingen van de jaren zeventig en het veronderstelde gesternte waaronder de grootouders van de betogers naar Nederland waren gekomen.

Voor de Nederlandse media is dit onderwerp opnieuw te moeilijk gebleken. Andermaal slaagden zij er niet in het waar gebeurde verhaal te vertellen en lieten zij zich onderdompelen in de Molukse nostalgie. Er zijn overleveringen waartegen de geschiedschrijving niet is opgewassen. Daartoe behoren het verraad van Wallenstein, dat van Jalta en dat van Nederland tegenover de RMS. Het in de jaren zeventig geboren idee dat het Molukse geweld voortkwam uit een benijdenswaardig en ten onrechte onontplooid gebleven revolutionair elan - dat er sprake was geweest van een soort gefrustreerde meirevolte, een in de kiem gesmoorde Praagse Lente - heeft nog niets aan kracht verloren. Versterkt als het wordt door het steeds weer ongegeneerd doorbreken van de chronologische volgorde der feiten. Postuum is de RMS een instrument in de verguizing van de vele jaren later aan de macht gekomen Soeharto-junta.

Toch zou enig archiefwerk verslaggever, redacteur en presentator verder hebben kunnen helpen. De RMS zelf was in de eerste plaats een militaire schepping, ingeleid door een greep naar de macht van de Ambonese groene baretten, bewierookt door Nederlanders met een koloniaal heimwee, van politieke ruis voorzien door plannen voor een anti-soekarnistische tegenstaat in Oost-Indonesie. De Ambonese diaspora ontstond door onwil zich neer te leggen bij de feiten, door politieke onrijpheid, niet door niet-nagekomen beloften. De Ambonese KNIL-soldaten en hun gezinnen waren het slachtoffer van hun onmondigheid en het drijven van superieur geachte enkelingen, van Molukse en Nederlandse zijde.

We hebben dus te maken met overleveringen waarin de feiten verdampen. Daar is geen systeem schuldig aan, hoewel er een zekere systematiek valt te bespeuren in de opeenvolging van gebeurtenissen en de aard en de mate van aandacht die eraan wordt besteed. Goed en kwaad, of wat er voor wordt aangezien, bepalen het beeld. In de tijd gezien verschuift daarin wel het een en ander, zoals de wisselende beoordeling van de figuur Ceausescu heeft aangetoond, maar als de verschuiving is voltooid, valt op beslissende momenten de nuance weg. Gorbatsjov is op die manier al jaren de held van dit tijdperk.

Het is alsof we de werkelijkheid met half dichtgeknepen ogen door onze oogharen bekijken. Scherp en vertekend tegelijk. Ceausescu was even het Monster, Mandela is de Voorzienigheid, Manusama - ach Manusama, in ieder geval wat hij altijd is geweest: een bedaard levende meneer die eenmaal per jaar zijn aanhang opmontert.

Heeft de gangbare wijze van berichtgeving gevolgen? De berichtgevers doen alsof zij daarvan niet bij voorbaat willen uitgaan. Maar die veronderstelling berust, laten we aannemen, op zelfbedrog.

Is er sprake van lafheid? Vermoedelijk wel, maar dan niet als een authentiek journalistiek gegeven. Van gemakzucht en onbenulligheid ook, maar niet meer dan gemiddeld. Wat verbaast: je zou in deze professie in 't algemeen meer nieuwsgierigheid verwachten. Als er systemen worden bevestigd, moet volgens mij hier de verklaring worden gezocht.