HET MECHANISCHE UURWERK IS TERUG

Nieuwe waardering voor Zwitsers handwerk in het quartz-tijdperk. Dankzij de Swatch klom de Zwitserse horloge-industrie uit een diep dal. Het quartz-horloge loopt nog steeds, maar het meeste geld wordt tegenwoordig weer verdiend met het mechanische handwerk van de oude vertrouwde tik-tak.

Zeven honderd jaar democratie en bijna twee honderd jaar geen oorlog; wat heeft het Zwitserland opgeleverd? De koekoeksklok!Ruim veertig jaar nadat Graham Greene deze denigrerende woorden schreef (in The third man) tikt het klokje in Zwitserland zoals het nergens anders tikt. Het aandeel van Zwitserse horloges op de wereldmarkt, naar exportwaarde, bedroeg vorig jaar 56 procent - ruim twee keer zoveel als nummer twee op de wereldranglijst Hongkong. Zwitserland verkocht voor acht miljard gulden aan horloges en uurwerken. Dat is bijna negen procent van de totale export.

Roland Schild, een gemoedelijk type, is al dertig jaar woordvoerder voor Zwitserse exposanten op de Europese Beurs voor Horloges, Uurwerken en Juwelen in Bazel. Hij verzekert met trots: 'Er is goed verkocht dit jaar op de beurs: 88 procent van de ondervraagde Zwitserse exposanten heeft volgens een beursenquete goede zaken gedaan.' Dat was vijftien jaar geleden, vlak nadat de Zwitserse beurs voor het eerst de poorten opende voor buitenlanders, wel anders, weet hij. De Zwitserse horloge-industrie is door een diep dal gegaan. In 1974 kwam de waarde van de export nog uit boven de vier miljard gulden, het jaar erop stortte de markt in als gevolg van een wereldwijde recessie. Pas in 1984 gingen de verkoopcijfers voor Zwitserlands specialiteit, het mechanische horloge, opnieuw een stijgende lijn vertonen. In tien jaar van recessie verdween tweederde van het aantal arbeidsplaatsen in de Zwitserse horloge-industrie. Dit aantal is nu ruim 32.000 in 564 bedrijven, nog steeds minder dan de helft vergeleken met 1974. Dankzij de elektronica, en in het bijzonder de uitvinding van het quartz-horloge, stegen na 1985 in navolging van Japan en Hongkong de verkoopcijfers voor het eerst weer opzienbarend. Dat jaar werd de Swatch gelanceerd door de groep SMH. Dit trendy polshorloge, met een prijs van vijftig gulden zeer goedkoop en uitgevoerd in moderne kleuren, was onmiddellijk een wereldsucces. Ook de M-Watch (Mondaine Swiss Quartz) in plastic kast deed het goed: anderhalf miljoen verkocht in vijf jaar in Zwitserland alleen.

Namaak

De vorige week beeindigde beurs in Bazel biedt cijfers in overvloed over de Zwitserse horloge-industrie. Wie bovendien van de trends in de horlogerie - het laatste design, de nieuwste look - een indruk wil krijgen, moet de beurs niet overslaan. De bezoeker vergaapt zich aan de uitgestalde waren in 2000 stands uit zeventien landen waarvan overigens niet Zwitserland maar de Bondsrepubliek het merendeel aandraagt, dankzij 331 bijoux-stands. Veel is onecht of namaak, maar de onvervalste spullen zijn voor honderden miljoenen verzekerd. In politiekonvooi zijn de uurwerken, veelal uitgevoerd in edelmetalen, naar de beurs gereden.

Temidden van overdadig geparfumeerde assistentes die de 'hair-extension' kopieren uit Amerikaanse tv-series als Dynasty en The Rich and Famous, temidden van groothandelaren, importeurs en detaillisten, veel winkelende Aziaten en een groot aantal diplomaten in goeden doen uit exotische landen, temidden van al die nouveaux en overige riches, raakt de bezoeker gemakkelijk geintimideerd.

Klokkenmaker Eddy Warmink uit Almelo houdt het hoofd koel: 'Ik kom al jaren op deze beurs; ik heb de eerste Japanners nog met een telraam zien binnenkomen.'

Hij verkocht in een week tien tot vijftien procent van zijn jaaromzet. 'Ja, inderdaad aan Japan'.

De Japanse importeur plaatste een grote order voor een staande klok, model grootvaders-tijd. De val van de yen heeft geen effect op de kooplust van de Japanners, constateert Warmink.

Anders dan wordt verondersteld, is Japan niet de grootste afnemer van de Zwitsers. Hongkong staat bovenaan met 1,3 miljard gulden aan Zwitserse inkopen, vooral onderdelen, gevolgd door de Verenigde Staten met een miljard. Japan is wel de snelst stijgende koper op de ranglijst - de import van Zwitserse uurwerken verdubbelde in een jaar - maar het land staat na Italie en West-Duitsland op een vijfde plaats. De Saoedies kopen na een terugval in 1987 en 1988 weer als vanouds. Ook in de Emiraten is het Zwitserse horloge elk jaar meer gewild.

Duurder

Van de naar schatting 684 miljoen horloges en uurwerken die vorig jaar over de toonbank gingen in de wereld, is het Zwitserse aandeel niet groter dan dertien procent. De reden voor dit relatief lage percentage spreekt voor zich: Zwitserse horloges zijn duurder. Gemiddeld betaalt de koper tweehonderd gulden voor een Zwitsers horloge, vergeleken met 25 gulden voor een horloge uit Japan, of twaalf gulden voor een uit Hongkong. 'Het was rustiger op de beurs dan voorgaande jaren', zegt klokkenmaker Warmink. De kleinere voorjaarsbeurzen in Hannover, Dusseldorf en Munchen zijn actiever geworden. Ze pikken de nieuwtjes weg voor de beurs in Bazel. Hij schrijft de afnemende animo van Europese exposanten ten dele toe aan de weinig flexibele houding van Zwitserse douaniers. 'Na '92 hebben wij voor EG-lidstaten geen carnet meer nodig. Zwitserland is dan het enige land met papierrompslomp aan de grens. Dat zal niet zonder gevolgen blijven voor de beurs', voorspelt Warmink. In de verkoopcijfers is daar vooralsnog niets van te merken. Een jeugdige beursspeculant in maatkostuum gaat prat op zijn nieuwste aanwinst. Hij heeft nog net een bestelling kunnen plaatsen voor een horloge uit een unieke serie van vijftig 'Grandes Complications' van IWC, de International Watch Company uit het Zwitserse Schaffhausen. IWC produceert de meest ingewikkelde met de hand gemaakte horloges die er bestaan. 'Ze gingen weg voor de bespottelijke prijs van twee ton elk'.

Die kans kon hij niet laten lopen: 'Bedenk eens dat een man er hoogstens twee per jaar maakt, wat een koopje!' Waltham International uit het Zwitserse Neuchatel etaleerde een klokje, de Radiant 2000, van dertien miljoen gulden, speciaal gemaakt voor het 150-jarige bestaan van de zaak. Een eveneens uniek uurwerk van vijf miljoen was de eerste beursdag al verkocht, net als zeven met diamanten van honderd karaat afgezette horloges van het Geneefse familiebedrijf Vacheron Constantin. Deze onderneming is twee jaar geleden opgekocht door de Saoedische oliesheik in ruste Ahmed Zaki Yamani, ooit minister van oliezaken en Opec-onderhandelaar. De zeven horloges, niet uniek maar doodgewone produktie-eenheden, gingen voor elk ruim zeven ton van de hand.

Patek Philippe uit Geneve heeft de 'Calibre '89' in de aanbieding, een klokje in rose goud of platina waarvan er vier zijn gemaakt. Ontwikkelingstijd: negen jaar, te weten vijf jaar voor onderzoek en vier jaar voor produktie.

Van alle nieuwtjes op de beurs viel 'Les Anneaux de Saturne' van het Zwitserse Spadini-concern het meest op. Dit is 's werelds eerste ultrasonische tafelklok. Minuscule nieuw-ontwikkelde ringmotoren zenden ultrasonische golven uit, met een frequentie van 45 mHz, waardoor glazen schijven met gecontroleerde snelheid gaan vibreren en roteren. Je kunt er ook nog op zien hoe laat het is.

Nostalgie

Maar hoe is het met de Swatch afgelopen? Is de Swatch een kortstondig verschijnsel? Heeft het quartz-horloge alweer afgedaan? Op de Bazelse beurs was te horen dat een nieuwe trend de verkoopcijfers bepaalt: het mechanische horloge is terug van weggeweest. Het is modern om een ouderwets handgemaakt polshorloge te dragen. 'In deze tijd van milieubewustheid en nostalgie naar oude waarden', zo filosoferen de verkoopleiders hardop, 'maakt het eerlijke mechanische handwerk een formidabele come back.'

Dat wil niet zeggen dat de quartz heeft afgedaan - geenszins. Kwantitatief beheerst het quartz-horloge nog steeds de markt met 94 procent van de totale Zwitserse produktie. Maar die schamele zes procent die overblijft voor de traditionele tik-tak, is opmerkelijk genoeg goed voor zestig procent van de waarde van alle in Zwitserland geproduceerde horloges. 'Nu staan mechanische uurwerken weer volop in de belangstelling, ze zijn in full swing zogezegd', grapt woordvoerder Roland Schild, 'men krijgt gelukkig meer waardering voor het horloge als kunstwerk. Mechanische horloges hebben een hart.' Op de beurs in Bazel waren ze niet te zien, maar ze bestaan ondanks vergaande automatisering nog steeds: de handwerkers met een 'migrosse', een kleine loep op hun brilleglazen gemonteerd. Langs de gehele Jura, tussen Geneve en Bazel, staan tientallen kleine bedrijfjes met elk zo'n twintig tot vijftig man in dienst. Daar leveren horlogemakers met monnikengeduld, met veel oog voor detail, kwaliteitsprodukten af met bekende merknamen zoals Patek Philippe, Rolex, Raymond Weil, Baume en Mercier.

Middelpunt op duizend meter hoogte is La Chaux-de-Fonds dat in de Jura nog steeds wordt beschouwd als de horloge-hoofdstad van de wereld. In het nabijgelegen Sagne is het allemaal begonnen, zo wil de legende. Iedereen kent het verhaal van Daniel Jeanrichard, zegt Ronald Schild. In 1679 kwam een paardenkoopman bij de smidse van Daniels vader langs. Hij liet hem een horloge zien uit Engeland, destijds het mekka van de horlogerie. Of Jeanrichard het ding niet kon repareren. Daniel, vijftien jaar oud, ging aan het werk. Enkele dagen later kon de koopman zijn horloge keurig gerepareerd ophalen. Intussen had Daniel stiekem een kopie gemaakt.

Door het Engelse werkstuk te imiteren en later te vervolmaken, ontstond de eerste Zwitserse horlogerie. Dorpsgenoten die de tijd moesten doden tijdens de lange winteravonden, namen Daniels handwerk over. In 1842 gaf een Engelsman voor het eerst toe dat Zwitserland kon concurreren met Engelse precisie. En aan het eind van de Tweede Wereldoorlog had het neutrale Zwitserland tachtig procent van de wereldproduktie van horloges in handen - een positie die de Zwitsers tot de recessie van de jaren zeventig wisten te handhaven.

Aan het eind van zijn betoog zit Roland Schild nog een ding dwars. 'Die koekoeksklokken waar Greene het over heeft en die tegenwoordig allemaal in Taiwan worden gemaakt', zegt hij, 'die komen oorspronkelijk helemaal niet uit Zwitserland, maar uit het Schwarzwald.'

    • Willem Offenberg