Het huis hangt scheef

Europa wordt verder uit elkaar getrokken. Het Huis Europa? Terwijl aan de westelijke vleugel de verbouwingen en verfraaiingen na de conferentie in Dublin met elan worden voortgezet, zakt de oostelijke vleugel verder in elkaar, als een oud kraakpand op het punt van ontruiming.

Huis Europa is een uitnodiging tot voortzetting van een aan de woningbouw ontleende beeldspraak. Men hoeft zich daarin niet verder te verliezen om vast te stellen dat er een kern van waarheid in schuilt. Ook het geheel van een solide staatkundige constructie kan men zich niet voorstellen als de ene helft het voorbeeld is van de modernste projectontwikkeling, terwijl de andere leunt op vermolmde stutten en bij elkaar wordt gehouden door roestige ankers. Binnen dat geheel kan het, hoe dan ook, niet rustig blijven.

Is het van wezenlijk belang hoe men zich de voortgang van de Westeuropese integratie voorstelt? Is de kwestie van de nationale identiteiten nog van meer dan theoretisch betekenis? De stuwende krachten komen uit de economische en monetaire kant van de politiek, en niet meer uit de ideele, door hogere, oud-Straatsburgse gevoelens gemotiveerde hoek. De mate van Westeuropese integratie wordt niet zozeer bepaald door verlangens naar politieke eenwording als wel terzijde daarvan, onafhankelijk, bevorderd door de ontwikkeling naar economische concentratie. Daaruit komt het momentum voort dat na Dublin de westelijke helft van het werelddeel verder gaat beheersen.

Wat zich als nationale problematiek in deze ontwikkeling aandient, is in toenemende mate luxe: de nationale cultuur zoals die in de taal, het onderwijs, de tot nieuwe folklore naderende landelijke zeden en gewoonten tot uitdrukking komt. In de schaduw van de Europese politiek die door de economische concentratie wordt voortgedreven leven de nationaliteiten voort terwijl hun invloed, welke dan ook, op de integratie gestaag afneemt.

In de oostelijke helft van het werelddeel is vrijwel het omgekeerde het geval. De politici om Gorbatsjov verliezen dagelijks meer hun greep op de hervormingen. Na vier jaar perestrojka is het tegendeel bereikt van wat beoogd werd. De vonk is niet overgesprongen, de economie is in versneld tempo achteruitgegaan en de nationale tegenstellingen die binnen het grote Sovjet-imperium onder de druk van de militaire macht opgeheven leken, zijn nu met het economisch verval de belangrijkste politieke krachten. Zoals in het Westen de integratie gepaard aan economische vooruitgang haar eigen momentum heeft gekregen, zo is dat in het Oosten met de desintegratie en het verval gegaan.

Na zeer lang aarzelen hebben de 'leiders van het Westen' begin vorig jaar ingezien dat ze de kaart van Gorbatsjov moesten spelen. Het laatste, rijkelijk grove bewijs daarvan is geleverd door Kohl en Mitterrand toen zij president Landsbergis van Litouwen in het openbaar aanmaanden zich tot nader order wat kalmer te gedragen. Dat hadden ze aanmerkelijk eerder op een diplomatieker manier kunnen doen. Afgezien van de vraag of Gorbatsjov werkelijk met deze goede raad aan zijn kleine tegenstander geholpen is, is deze geste van de Westerse staatslieden een symptoom van hun belangstelling. De interventie is grof en veel te laat.

Het vraagstuk voor de Westelijke politiek tegenover de crisis in het Oosten is begin vorig jaar door een Amerikaan het best geformuleerd. Het gaat om managing the decline of the Soviet Empire zei hij. Het Westen is bezig de grenzen van een nog smakelijker provincie van Luilekkerland te overschrijden, maar terwijl het dat al integrerend en concentrerend doet, wordt in Moskou voor het eerst in zijn loopbaan degene uitgefloten die met zijn hervormingspolitiek er buitengewoon veel toe heeft bijgedragen om de voortgezette Westelijke vooruitgang mogelijk te maken. In de internationale politiek spelen gevoelens van dankbaarheid geen rol. Het gaat om de definiering van belangen. Het Westen heeft zijn belang opnieuw te beperkt gedefinieerd, zoals het dat sinds 1987 gewend is. Managing the decline is niet goed genoeg als men de uitvoerder van de afbraak na het verlenen van gepaste bijval grotendeels in zijn sop gaar laat koken door te verzuimen hem de aandacht te geven die hij voor zijn opbouwplannen vraagt.