Steriele mannetjes voor Libie

De angst voor een vliegje kan oude vijanden verbroederen, al is het maar tijdelijk. In de strijd tegen de gevreesde schroefwormvlieg heeft Libie hulp gekregen van de Verenigde Staten, en de regering-Bush heeft hiervoor zelfs een speciale uitzondering gemaakt op de regel dat Amerikaanse ambtenaren geen contact mogen hebben met Libie. Het resultaat is dat het gebied ten zuiden van Tripoli binnenkort waarschijnlijk wordt gebombardeerd met produkten van de Amerikaanse technologie: geen bommen, maar dozen vol vliegen. De gemeenschappelijke vijand is een blauw-groen insekt met oranje ogen. Het beestje (Cochliomyia hominivorax) is iets groter is dan een gewone vlieg. 'Hominivorax' betekent 'menseneter'.

Maar meestal zijn het dieren die worden bedreigd. Het vrouwtje legt haar eitjes in een wondje van een warmbloedig dier, soms wel vierhonderd per keer. Na een paar uur beginnen de larven zich te goed te doen aan het vlees rondom het wondje. Het wondje wordt al snel groter en trekt zo nog meer vliegen aan die hun eitjes komen leggen. Zonder behandeling kunnen dieren binnen een paar dagen dood gaan aan bloedvergiftiging. Het wondje hoeft niet groter te zijn dan een kras of de beet van een teek, en ook in oren, ogen, neuzen of zelfs de mond kan deze vlieg haar eitjes leggen. Bij mensen wordt deze infectie meestal snel ontdekt. Er zijn geen gevallen bekend van mensen die zijn gedood door de 'menseneter'. Maar de controle bij dieren is moeilijker, zeker bij wilde dieren. In gebieden waar de vlieg voorkomt gaat soms wel negentig procent van de pasgeboren dieren dood door de eitjes die zijn gelegd in de navel. De schroefwormvlieg komt van nature alleen voor op het Amerikaanse continent. Maar in 1988 sloegen Libische landbouwdeskundigen alarm toen zij het gevreesde insekt in eigen land ontdekten. Waarschijnlijk zijn de vliegen in een lading levend vee vanuit Latijns Amerika in Libie terecht gekomen. Zorgvuldige controle van de veestapel, snelle behandeling en ontsmetting van de wonden met larven, en aanscherping van de regels voor het vervoer van levende dieren hebben er tot dusverre voor gezorgd dat de streek waar de vlieg voorkomt, beperkt is: een gebied van achttienduizend vierkante kilometer, dertig kilometer ten zuiden van Tripoli en zestig kilometer van de grens met Tunesie. Als de schroefwormvlieg daar niet wordt uitgeroeid, zal het volgens de FAO (Wereldvoedselorganisatie) slechts een kwestie van tijd zijn voordat het insekt ook wordt gesignaleerd in andere Afrikaanse landen, in Zuid-Europa of in het Midden-Oosten. ' Iedere dag, ik herhaal: iedere dag, kan de vlieg in Europa komen, ' zegt Henryk Jasiorowski, assistent-directeur-generaal van de FAO. In de warme zomermaanden lopen ook de noordelijker landen van Europa gevaar.

Kobalt-60Edouard Saouma, de directeur-generaal van de FAO, had al eerder een verklaring uitgegeven dat het nu of nooit is. Nu is het gebied waar de vlieg voorkomt nog beperkt. Maar hoe groter het gebied, hoe moeilijker het wordt om het insekt te bestrijden.

De ervaring in de Verenigde Staten en Mexico, waar de vlieg vrijwel volledig is uitgeroeid, heeft laten zien dat er maar een methode is die echt en blijvend effect heeft: het uitzetten van steriel gemaakte mannetjes. De vrouwtjes die daarmee paren, leggen wel eitjes, maar die komen niet meer uit. Dit betekent de doorbreking van de levenscyclus van drie weken. In Tuxtla Gutierrez, in de deelstaat Chiapas in het zuiden van Mexico, staat de enige 'fabriek' ter wereld die de steriele mannetjes kan produceren. Een kleine week nadat de eitjes zijn uitgekomen, als het insekt nog in het 'popstadium' is en niet kan vliegen, worden ze blootgesteld aan gammastraling van Kobalt-60. De gebruikelijke dosis is 6000 rad. Dat is ruim genoeg om een mens te doden, maar de vliegen komen er levend uit. Ze worden dan in dozen verpakt en, goed warm gehouden, naar de vrouwtjes gevlogen. Kleine vliegtuigjes legen de dozen boven het getroffen gebied.

De FAO wil op deze manier honderd miljoen vliegen per week uitwerpen boven Libie, twintig weken per jaar, twee jaar lang. Dat gaat ongeveer tachtig miljoen dollar kosten. Op 18 mei wordt hierover op het FAO-hoofdkwartier een Rome een conferentie houden met de donorlanden, die het geld moeten ophoesten. ' Het is veel geld, ' zei Jasiorowski, ' maar als we niets doen zullen de gevolgen buitengewoon ernstig zijn. Nu hebben we nog de kans om met relatief weinig geld de situatie in de hand te houden.'

Hij wijst erop dat dankzij het uitzetten van steriele vliegen in de Verenigde Staten sinds 1982 geen schroefwormvliegen meer voorkomen. In Mexico is de plaag bijna onder controle, en daarna zal de campagne worden verlegd naar Midden- en Zuid-Amerikaanse landen, waar de vlieg nog wel voorkomt. Daar heeft de schroefwormvlieg echter natuurlijke vijanden. En bovendien is het gevaar voor de wildstand in Afrika volgens de FAO veel groter, omdat daar de concentratie van wild groter is dan in Zuid-Amerika. De ervaring in de Verenigde Staten heeft geleerd dat vijftig tot tachtig procent van het jonge wild een aanval van schroefwormvliegen niet overleeft.

De Verenigde Staten hebben in het verleden voor honderden miljoenen dollars schade geleden door de schroefwormvlieg. Het insekt heeft daar tientallen jaren huisgehouden onder de veestapel, en Jasiorowski vertelde dat een belangrijke taak van de cowboys was om de koeien te controleren en zonodig te desinfecteren. In principe kan het nog steeds zo, maar de inzet van bestraalde mannetjesvliegen blijkt veel effectiever dan die van cowboys.