Morele pijlers van de Israelische democratie vertonenscheuren

Democratie is veel meer dan de periodieke mogelijkheid tot machtswisseling via vrije verkiezingen. Democratie heeft een ziel. Zij belichaamt een hoog normbesef en leeft van de waarheid van het gegeven woord.

Als het spanningsveld tussen vorm en inhoud te groot wordt, komt het democratische systeem op de helling te staan. Israel bevindt zich thans voor de eerste maal in zijn 42-jarige geschiedenis in zo'n kritieke fase. De ziel van de democratie is ziek, en een geneesmiddel is nog niet voorhanden.

Institutioneel is er met de Israelische democratie niets aan de hand. De ontwikkeling van de dramatische regeringscrisis verloopt volgens het eerste hoofdstuk van het handboek voor politieke wetenschappen. De president benoemt de kabinetsformateur en als deze er niet in slaagt een regering te vormen, zoals de socialist Shimon Peres overkwam, geeft de aspirant-premier zijn mandaat netjes aan de president terug. Nu is Likud-leider Yitzhak Shamir formateur, met betere kansen dan Peres had.

Verkrachting

In de vijf weken durende formatiepoging van Peres is het politiek-ethische normbesef door het gedrag van de politici besmeurd. In de strijd om de macht hebben zij gelogen, gekonkeld en gesjacherd zonder zich af te vragen of de ziel van de democratie zo'n verkrachting kan verwerken. Het 'het doel heiligt de middelen' werd de gangbare politieke munt.

Wat te zeggen van het gedrag van de ultra-orthodoxe Shas-partij, die door haar stemonthouding de socialistische motie van wantrouwen tegen de regering-Shamir steunde, maar op het beslissende moment weer gemene zaak maakte met Likud tegen de socialistische kabinetsformateur Peres? Peres kreeg ook van parlementariers van de ultra-orthodoxe Agudat-Israel partij lik op stuk. Toen hij op grond van een getekende coalitie-overeenkomst op deze partij dacht te kunnen rekenen en zijn regering aan het parlement wilde voorstellen, haakten twee parlementariers van deze partij van zijn magere minderheid af. Omdat het woord geen woord meer is, is Peres de eerste kabinetsformateur in Israels geschiedenis die zijn mandaat aan de president heeft moeten teruggeven.

Hij faalde omdat hij werd bedrogen door ultra-orthodoxe politici die op het kritieke moment bogen voor het gezag van boven de politiek staande Israelische en Amerikaanse rabbijnen. Peres kan zijn handen echter ook niet in onschuld wassen. Om een 'vredesregering' te kunnen vormen zag hij er niet tegen op een ex-Likudminister die bij Shamir uit de gratie was tegen fikse politieke beloften te 'kopen'. Dat de man, Avraham Sharir, onmiddellijk na het mislukken van de formatiepoging naar het Likud-kamp terugkeerde typeert diens opportunisme, maar zegt ook wel wat over het beoordelingsvermogen van Peres zelf. Aan het einde van de formatie slaagde hij er ook bijna in een andere Likud-minister die zich te koop aanbood, Yitzhak Modai, te strikken. Op dat moment in het gevecht om de macht tussen de Arbeiderspartij en Likud negeerde Peres, in een moment van menselijke zwakte, Modais ideologisch verbond met Ariel Sharon tegen politieke concessies aan de Palestijnen.

Walging

De dagelijkse politieke koehandel om de macht, ook wel het 'theater der absurditeiten' genoemd, is bij het Israelische volk zeer slecht gevallen. Uit pure walging gingen burgers tegen de politieke corruptie in de Ivoren Toren van de Israelische politiek, in hongerstaking. Hun daad sloeg aan.

De hongerstaking is uitgegroeid tot een grote buitenparlementaire massabeweging tot verandering van het politieke systeem. De honderdduizenden die in Tel Aviv demonstreerden, eisen politieke zuiverheid zodat zij de zware last van het Israelier-zijn kunnen dragen en nooit meer hoeven te luisteren naar een vader die zich bij het graf van zijn gesneuvelde zoon afvroeg of 'het waard was voor zo'n Israel zijn zoon te hebben gegeven'. De roep van het volk om politieke hervormingen is misschien de laatste kans voor de politici om de Israelische democratie te redden. Als zij om coalitieredenen Oostindisch doof blijven voor de opgekropte woede en frustratie, wordt de kloof tussen de politiek en het volk onoverbrugbaar. Dan komt er veel ruimte voor de reeds geruime tijd in opiniepeilingen galopperende sterke man, die orde op zaken zal stellen. President Chaim Herzog heeft dat gevaar heel goed in de gaten. In zijn rede tot de natie ter gelegenheid van de 42ste verjaardag van de staat Israel heeft hij de politici gewezen op de noodzaak tot verandering van het kiesstelsel.

Toch is dat de niet de kern van de zaak. Misschien garandeert een rechtstreeks gekozen eerste minister, omzetting van proportionele vertegenwoordiging in een districtenstelsel of verhoging van de kiesdrempel politieke stabiliteit - wie weet. De verdeeldheid van het Israelische volk over de oplossing van het Palestijnse vraagstuk in twee vrijwel gelijke kampen, wordt er beslist niet door ongedaan gemaakt. Dat is in feite de crisis in de Israelische democratie zoals die door de intifadah, de Palestijnse volksopstand, boven water is gebracht.

Hoge prijs

Democratie en onderdrukking kunnen tegen het einde van de twintigste eeuw niet samengaan. De ziel van de Israelische democratie heeft voor de ontkenning van de Palestijnse rechten reeds een hoge prijs betaald. Die waarheid zijn ook vele Israeliers die voor politieke hervormingen zijn, zich helaas niet bewust. Het gaat niet alleen om de democratische architectuur, maar vooral om de morele pijlers waarop dit bouwwerk rust. Shamir: betere kansen dan Peres had.