'De partij heeft gelijk, alleen ik begrijp het niet'

Heel toepasselijk zendt de NOS vanavond, op de Dag van de Arbeid, een documentaire uit over de CPN. Annemarie Strijbosch filmde vier vrouwen van wie er drie lid zijn van de communistische partij en een ex-lid. Zijdelings komt ook het communistische Kamerlid in de Groen Links-fractie, Ina Brouwer, aan het woord.

De titel Tegen de wind in suggereert dat het om een propaganda-fimpje gaat waarin CPN-ers worden voorgesteld als mensen die onder alle omstandigheden strijden tegen onrecht en daartoe als dat nodig is iedereen tegen de haren instrijken. Maar het beeld dat de vrouwen van zichzelf schetsen is soms eerder omgekeerd. Er blijkt een discrepantie te bestaan tussen hun ideaal (vrijheid, gelijkheid en emancipatie van onderdrukten) en hun kritiekloze onderhorigheid aan de partij.

De Oostgroningse ex-landarbeidster Betje Wiekens ervaart die discrepantie niet als probleem. Alles wat er in naam van het communisme aan misdadigs is gebeurd in de wereld, staat volgens haar los van de Communistische Partij van Nederland. Als de ex-communiste, het voormalige Kamerlid Rie Lips, haar wijst op de manier waarop de CPN in de jaren vijftig haar eigen 'dissidenten' ex-communiceerde, zegt ze eenvoudigweg: 'Ach, dat gebeurde in Amsterdam, dat was ver van ons bed'.

Voor Rie Lips was het allerminst ver van haar bed. Het was een persoonlijk drama. Tijdens de oorlog was zij in het kamp Ravensbruck in aanraking gekomen met communistische vrouwen, wier moed ze dermate bewonderde dat ze zich onmiddellijk na de oorlog als lid van de CPN meldde. Het anti-fascisme van die partij maakte dat ze veel twijfels verdrong, bijvoorbeeld de wijze waarop Tito in discrediet werd gebracht. 'Ik dacht toen nog: de partij heeft gelijk. Alleen ik begrijp het niet.' In 1951 werd ze lid van de Tweede Kamer. Na de rede van Sovjet-leider Chroesjtsjov in 1956 waarin hij onthullingen deed over de massamoorden van Stalin, wenste een deel van de CPN-fractie in de Tweede Kamer daarover een debat in de partij. Rie Lips vertelt hoe iedereen die zich achter deze wens schaarde onmiddellijk als 'partij-vijand' werd bestempeld en uiteindelijk zelfs uit de CPN werd gegooid. Gerben Wagenaar en Henk Gortzak, voorheen als communistische verzetshelden geeerd, werden plotsklaps in een officieel partij-rapport met als titel 'De CPN in de oorlog' als uiterst verdachte figuren gediskwalificeerd. Rie Lips weigerde dat te accepteren en werd in 1958 uit de CPN geroyeerd. 'Het meeste pijn deed dat vrouwen met wie ik in Ravensbruck zo goed had samengewerkt me vanaf dat moment totaal negeerden', vertelt ze treurig.

Van de huidige CPN-vrouwen wil ze weten - en dat is de rode draad door de film - hoe ze het met hun geweten in overeenstemming kunnen brengen van een partij met deze geschiedenis lid te zijn. Met de uit Oude Pekela afkomstige Betje Wiekens is ze gauw uitgepraat. Voor haar gold en geldt dat de CPN er is om 'tegen het kapitaal te vechten' en dat de partij in die situatie altijd gelijk heeft omdat je anders je eigen positie verzwakt.

Ina Brouwer heeft begrip voor Rie Lips' kritiek, maar pareert die handig door op te merken dat de CPN alle in het verleden gemaakte 'fouten' heeft gecorrigeerd. Op het verwijt dat haar voormalige fractievoorzitter Marcus Bakker de beschuldigingen aan het adres van dissidenten nooit heeft teruggenomen, gaat ze echter niet in, laat staan dat ze er enigerlei conclusies aan verbindt. Het eerlijkst in dit opzicht is de jongste CPN-vrouw in de film, de in 1986 lid geworden Linda van Vuuren. Als enige durft zij een parallel te trekken tussen de communistische partijen in Oost-Europa en de CPN die weliswaar naar buiten niet onderdrukkend optreedt maar een structuur kent die ondemocratisch is en bij tijd en wijle voor leden zeer onderdrukkend kan zijn.

Tegen de wind in gaat onder andere over vraag of CPN-leden zich niet in een paradoxale toestand bevinden. Als het buiten stormt, gaat geen zee ze te hoog. Maar als het om het spreekwoordelijke 'gelijk van de partij' gaat, zijn sommigen geneigd met alle winden mee te draaien. Totdat die partij hen persoonlijk omver waait, zoals Rie Lips is overkomen. Tegen de wind in, Ned. 3, 21.04 - 21.56 uur.