De geldsanering in Brazilie: Lieftinck in de tropen

DEN HAAG, 30 maart Brazilie is sinds twee weken in de ban van de tropische variant op de geldsanering die Oost-Duitsland binnenkort te wachten staat. De bikkelharde aanpak van de inflatie, waarvoor de nieuwe regering van president Fernando Collor de Mello gekozen heeft, is van hetzelfde kaliber als de economische schoktherapieen waarmee op het ogenblik in Polen wordt geexperimenteerd en die ook andere Oosteuropese staatseconomieen te wachten staan.

Een dag na zijn beediging als president op 15 maart kondigde Collor de Mello de bevriezing aan van alle spaartegoeden en speculatieve beleggingen. Er werd een nieuwe munt ingevoerd de cruzado novo maakte plaats voor de cruzeiro tegen een koers een op een en alle Brazilianen kregen de beschikking over maximaal 50.000 cruzeiros (ongeveer 700 gulden) van hun spaargeld om voorlopig van te leven. De rest werd voor anderhalf jaar geconfisqueerd door de overheid.

De middenklasse en de elite, gewend aan een comfortabel of luxueus leven, waren perplex en verkeerden van de ene dag op de andere in de situatie waarin de grote meerderheid van het Braziliaanse volk altijd leeft: zonder een centavo op zak. Terwijl op grote schaal winkels worden geplunderd, worden ondernemers die probeerden hun prijzen te verhogen, in de gevangenis gegooid en is er een hausse in hartaanvallen in de rijke buurten van Rio de Janeiro gemeld.

De Braziliaanse maatregelen zijn te vergelijken met de geldsanering die minister van financien Lieftinck direct na de oorlog in Nederland uitvoerde, toen iedere Nederlander voor een week slechts een tientje tot zijn beschikking had, en met de Duitse geldsanering van 1948, waarbij ruim 80 procent van alle spaartegoeden nietig werd verklaard.

Latijns Amerika heeft nog nooit een dergelijk aanpak van de inflatie meegemaakt. Bovendien is het pakket maatregelen van de regering-Collor hard voor de mensen met geld en spaart het de armen. Als het plan stand houdt, zou dat de grootste vermogensomwenteling in de Braziliaanse geschiedenis betekenen.

Spraakmakend Brazilie is verbijsterd en sceptisch. De economie van het land is min of meer tot stilstand gekomen, ondernemingen hebben geen geld om salarissen uit te betalen en er worden massale ontslagen gevreesd. In de winkels wordt nauwelijks iets verkocht. Ondertussen zijn op alle vluchten uit Brazilie naar Europa en de VS de stoelen in de eerste en de business class voor de komende weken volgeboekt. De miljarden die de elite op buitenlandse bankrekeningen heeft staan, zijn door de saneringsmaatregelen niet aangetast. Het schokprogramma van de nieuwe regering is uitgewerkt door Zelia Cardoso de Mello, de 36-jarige minister van economische zaken. Deze eerste vrouwelijke minister in de Braziliaanse geschiedenis en alleen om die reden al een nationaal fenomeen is verantwoordelijk voor het verdwijnen van het geld uit de Braziliaanse economie. Op die manier hoopt ze de inflatie in Brazilie, 80 procent in de afgelopen maand en 1.750 procent over heel 1989, te bedwingen. Tegelijkertijd heeft ze maatregelen aangekondigd die de economische structuur radicaal hervormen.

Brazilianen die over besparingen beschikten, zelfs al ging het om kleine bedragen, zetten dit geld op spaarrekeningen of belegden het op de overnight markt, de kortstlopende geldmarkt, om met de hoge rente die daarop vergoed werd, hun geld tegen uitholling door de hyperinflatie te beschermen. De regering heeft al deze spaarrekeningen, beleggingen op de geldmarkt en lopende bankrekeningen bevroren. Houders van spaarrekeningen mogen maximaal 50.000 cruzeiros opnemen (700 gulden), beleggers op de geldmarkt en beleggingsfondsen maximaal 25.000 cruzeiros (350 gulden). Hiermee hoopt de regering in een keer een equivalent van 57 miljard dollar (15 procent van het bnp) aan geld uit circulatie te halen.

De rest van de besparingen zal over anderhalf jaar tegen een rentevergoeding van zes procent plus de inflatie druppelsgewijs weer worden vrijgegeven. Dat is althans de belofte; veel Brazilianen herinneren zich uit het verleden dat dergelijke beloftes door de regering nooit worden nagekomen en vrezen dat ze al hun spaargeld voorgoed kwijt zijn.

Tegelijkertijd kondigde Zelia aan dat de belastingheffing in Brazilie drastisch zal worden verbeterd. Op financiele transacties, handel in goud en effecten zal voortaan belasting worden geheven.

Bovendien heeft de regering de liberalisatie van de gesloten Braziliaanse markt aangekondigd. Vrijwel alle importbeperkingen zijn in een klap opgeheven. Daarmee wordt de beschermde Braziliaanse industrie bloot gesteld aan de concurrentie met goedkope buitenlandse produkten. De officiele dollarkoers is afgeschaft en vervangen door de koers van de vrije, tot voor kort zwarte, markt. Brazilie is van de ene dag op de andere van een van de meest gesloten economieen van Latijns-Amerika een open economie geworden net zoals Mexico twee jaar geleden.

De economische maatregelen troffen verder de kern van het inflatieprobleem in Brazilie: de ongecontroleerde overheidsuitgaven. Het overheidstekort, dat voor dit jaar op 8 procent van het bnp werd geraamd (31 miljard dollar), zal aan het eind van het jaar moeten zijn omgeslagen in een overschot van zeven miljard dollar. Om die verschuiving van 38 miljard dollar te bereiken zijn de meeste fiscale stimuleringsmaatregelen geschrapt, zijn regionale investeringspremies afgeschaft, overheidsdiensten opgeheven en de overheidstarieven drastisch verhoogd. Zoveel mogelijk staatsbedrijven zullen worden verkocht. De banken en pensioenfondsen zijn verplicht om aandelen te nemen in de tientallen staatsbedrijven die worden geprivatiseerd en mogen die aandelen voorlopig niet van de hand doen.

In vorige saneringsmaatregelen in Brazilie, zoals het plan cruzado uit 1986, lag de nadruk op bevriezing van de lonen en prijzen. Het nieuwste plan bevat ook een bevriezing van alle prijzen gedurende een maand, maar het is niet meer dan een detail in een veel ingrijpender pakket. De lonen worden in maart nog verhoogd met het laatste inflatiepercentage (72 procent), maar in april wordt de inflatiecorrectie beperkt en vastgesteld door de overheid. Vooralsnog is Brazilie verdoofd door de gedurfdheid van het saneringsplan. De maatregelen zijn per decreet ingevoerd en moeten binnen een maand door het Congres worden goedgekeurd. De regering gokt op een snelle prijsstabilisatie en hoopt op spoedige financiele steun van internationale instellingen zoals de Wereldbank en het IMF. President Collor en zijn minister van economie hebben voor een verrassingsaanval gekozen. Collor won de verkiezingen met financiele steun van rechts en miljoenen stemmen van arme Brazilianen. De kosten van de sanering van de Braziliaanse economie wentelt hij af op de middenklasse en de elite, op de financiele instellingen en de bedrijven. Als Collors tegenstander in de presidentsverkiezingen, de socialist Luis Inacio 'Lula' da Silva dezelfde maatregelen zou hebben aangekondigd, was hij ongetwijfeld voor communist uitgemaakt en mogelijk de volgende dag afgezet.