Shamir kan beslissing niet meet uitstellen

TEL AVIV, 28 febr. - 'Shamirs zandloper loopt leeg. Het moment nadert snel dat er over overleg met de Palestijnen beslissingen moeten worden genomen. Op tijdwinst kan niet meer worden gespeeld.'

In deze bewoordingen schetste een commentator van radio Israel deze week het naderende uur van de waarheid voor Likud-premier Yitzhak Shamir. Al geconfronteerd met een ultimatum van de grootste coalitiepartner, de Arbeiderspartij, en met zware Amerikaanse druk om eindelijk een dialoog met de Palestijnen te accepteren, is de 74-jarige Shamir diep gekrenkt door de manier waarop de oppositie in zijn hopeloos verdeelde Likud-partij hem door het slijk haalt. 'Ik kan bijna niet meer', zei hij vorige week tegen een delegatie van de harde kern van Herut die hem kwam opbeuren. Gisteren liet hij na een verhit debat in de parlementscommissie voor buitenlandse zaken en defensie los dat hij soms aan aftreden dacht.

Voor Shamir is het moeilijk zich nu neer te leggen bij Israelisch-Palestijns overleg over verkiezingen in de sedert 1967 bezette gebieden. Toen hij op 14 mei 1989 een desbetreffend voorstel lanceerde, eveneens onder pressie van de VS en de Arbeiderspartij, vermoedde hij niet dat het een eigen leven zou gaan leiden. Shamir kon ook niet weten dat in de daarop volgende maanden het wereldbeeld drastisch zou veranderen en het idee van Palestijns zelfbeschikkingsrecht, dat impliciet in het verkiezingsvoorstel is ingebouwd, daardoor zoveel internationaal politiek gewicht zou krijgen dat ook PLO-leider Yasser Arafat er zijn fiat aan zou geven.

Bres in Likud-ideologie

Niet alleen de door de onlangs afgetreden minister Ariel Sharon aangevoerde opposanten in Likud doorgrondden intuitief, ondanks Shamirs ontkenningen, de gevaren van deze bres in de Likud-ideologie. Ook in de pragmatische vleugel van de PLO in Tunis en vooral door de Palestijnen in de bezette gebieden werden de voorgestelde verkiezingen gezien als licht aan het einde van de lange, donkere tunnel.

Tegen het getij in van de ontwikkeling van het Israelisch-Palestijnse geschil, door de intifadah in nieuwe banen geleid, heeft Shamir zich tot het uiterste ingespannen zich aan de politieke consequenties van zijn verkiezingsvoorstel te onttrekken. Maandenlang heeft hij met Washington en de Arbeiderspartij een uitputtingsoorlog gevoerd over de samenstelling van de Palestijnse delegatie, met als doel de PLO van het politieke proces te isoleren. Yasser Arafat heeft zich echter na felle ideologische discussies in eigen kring verdekt achter Egypte opgesteld om als direct belanghebbende partij naar voren te treden als de Israelisch-Palestijnse onderhandelingen in Kairo worden geopend.

Als Shamir er uiteindelijk deze week nog of een paar dagen later mee akkoord gaat dat een uitgewezen Palestijn en een met Oost-Jeruzalem verbonden Palestijn in de Palestijnse delegatie worden opgenomen, kan het politieke proces beginnen. Binnen een maand zullen de ministers van buitenlandse zaken van de VS, Egypte en Israel dan bijeenkomen om de Israelisch-Palestijnse dialoog in Kairo voor te bereiden. Een half jaar na de historische Israelisch-Palestijnse ontmoeting in Kairo zouden de verkiezingen in de bezette gebieden kunnen worden gehouden. Nu dit scenario sedert het bezoek van de minister van buitenlandse zaken Moshe Arens aan Washington, eind vorige week, uit de politieke mist opdoemt neemt de oppositie tegen Shamir in Likud verder toe. Knesset-lid Benni Begin, de zoon van Menachem Begin, die tot de intieme politieke vrienden van Shamir behoort, zet zich nu ook scherp tegen de premier af. In dit gespannen politieke klimaat kan Shamir de volgende drie-eenheid niet langer nastreven: de eenheid van Likud, de regering van nationale eenheid en de eenheidsgedachte van het Erets-Israel, het land van Israel. Iedere door hem te nemen beslissing zal van diepgaande invloed zijn op het Israelisch-Palestijnse conflict, op de toestand in het Midden-Oosten en Israels plaats onder de naties.

Ommezwaai

Net als eerder Oost-Europa, Zuid-Afrika en Nicaragua lijkt Israel - met massa-immigratie uit de Sovjet-Unie als een zionistisch hoogtepunt in een door de intifadah geschapen sombere realiteit - nu langzaam te rijpen voor een historische ommezwaai. 'De beslissende meerderheid van het volk verwacht van premier Shamir de voortzetting van het op 14 mei 1989 begonnen initiatief', schreef het blad Hadashot deze week in een hoofdartikel. 'Het besef dat de situatie onhoudbaar wordt en we een compromis met de realiteit moeten sluiten, dringt ook in onze kringen door', zei een doorgewinterde aanhanger van Herut een paar dagen geleden. Voor de intifadah stond deze oud-gediende van Lehi (de verzetsbeweging van Herut tegen de Britten) nog pal voor het idee van ondeelbaarheid van Erets-Israel.

Voor Teddy Kollek, de burgemeester van Jeruzalem, zijn de bezette gebieden een 'molensteen om de nek van Israel'. Een parachutist uit Jeroham in de Negev-woestijn, waar Likud traditioneel heerst, zei me enkele dagen geleden dat de situatie in de bezette gebieden 'catastrofaal is en er met de Palestijnen over een oplossing moet worden gepraat'.

    • Salomon Bouman