Data verzenden via TV-zender

Of het nu omroep is of telecommunicatie, dat weet nog niemand, maar over teledata (ook wel databroadcasting genoemd) zullen we nog veel horen. In ieder geval begint PTT Telecom er in april mee. Vanaf dat moment zullen bedrijven die in informatie handelen hun gegevens heel snel bij de klant kunnen krijgen. Niet via telefoonlijnen of netwerken, maar door de ether. Het grote voordeel van die methode is dat de informatie bij alle klanten op hetzelfde moment aankomt.

Wed-kantoren, handelaren in graan of in effecten en anderen die leven van informatie willen heel graag snel over de laatste uitslagen en noteringen beschikken - en ze willen er zeker van zijn dat die informatie niet een paar minuten eerder in handen van de concurrentie valt.

In gewone netwerksystemen is dat nooit te garanderen. De informatie gaat in het netwerk rond zoals de kranten in een krantenwijk: adres na adres wordt bediend. Als we er om de een of andere reden zeker van willen zijn dat alle abonnees op hetzelfde moment hun krant hebben, zouden we evenveel bezorgers als abonnees moeten hebben. Dat kan niet, niet in de krantewereld en ook niet in een computernetwerk - het zou onmiddellijk overbelast raken.

Vandaar dat transmissie door de ether zo aantrekkelijk is. Radiogolven zijn snel, ze komen overal op hetzelfde moment aan en of je ze nu met tien of honderdduizend ontvangers uit de lucht plukt, daar trekt het signaal zich niets van aan. Probleem dus de wereld uit? Nee. Een zenderpark waarmee een flink gebied bestreken kan worden kost ettelijke miljoenen guldens en dat geld is er nog niet. Maar er is een alternatief: de bestaande televisiezenders hebben nog een beetje ruimte over. Niet naast hun programma's, maar erin.

Honderden lijnen

Wie zich nog een zwart-wit televisietoestel kan herinneren weet dat je daar goed kon zien dat het beeld was opgebouwd uit lijnen. Honderden lijnen die vlak onder elkaar het scherm vulden. Bij de kleuren-tv is dat niet veel anders, maar door de kleine kleurblokjes is dat moeilijker te zien.

Die lijnen worden in snel tempo op het scherm getekend door een heen en weer zwiepende elektronenstraal. Eigenlijk zitten we naar een bewegend lichtpuntje te kijken dat op zijn reis van links naar rechts heel snel in helderheid varieert. Omdat het scherm iets blijft nalichten en doordat onze ogen zo traag zijn, ervaren we het oplichtende puntje als een beeld. Vijftig keer per seconde wordt er zo een nieuw beeld volgetekend.

Afbuigspoelen in de beeldbuis zorgen ervoor dat de straal niet op dezelfde hoogte zwiept, maar een zig-zagbaan beschrijft. Op die manier kan een nieuwe beeldlijn precies onder de vorige beginnen. Als de zwiepende straal onderaan het scherm is aangekomen moet hij bovenaan weer met het volgende beeld beginnen. Terwijl straal naar boven wordt gebogen blijft hij wel heen en weer zwiepen, maar de kijker wordt daarmee niet lastig gevallen.

De straal wordt dan op 'zwart' gezet. In die periode, de vertical blanking interval, worden toch al gauw 22 lijnen geschreven. Omdat die lijnen toch niet voor Jos Brink of Andre van Duin gebruikt konden worden, bedachten slimme technici andere toepassingen. Zonder het tv-beeld te storen kun je op die lijnen allerlei digitale informatie laten meereizen, gratis en zonder dat daarvoor extra zendvermogen moet worden bijgeschakeld. Geen wonder dat die 22 lijnen inmiddels druk bezet zijn. Teletekst is de bekendste verstekeling, (8 beeldlijnen).

Veel meer lijnen vergen allerlei technische functies: bijvoorbeeld voor meetdoeleinden en in Duitsland wordt met zo'n lijn een code meegestuurd die de videorecorder aan- en uitzet of hem laat pauzeren als de film breekt (het VPS-systeem). Er zijn nu nog 2 beeldlijnen over en het zijn die lijnen die PTT Telecom, in samenwerking met de NOZEMA (de maatschappij die ons zenderpark exploiteert) in april gaat openstellen voor de informatieleveranciers. Twee lijnen lijkt weinig, maar het zijn er op elk zendernet 2, dus in totaal zes. In combinatie met geavanceerde technieken voor het concentreren van de datastroom (datacompressie) is er voorlopig voldoende ruimte om heel wat informatie te versturen. Bovendien wordt er gewerkt aan een efficientere benutting van de technische beeldlijnen en dat moet ook weer een paar lijnen vrijmaken. Als dat eenmaal zover is, zijn er zeeen van ruimte.

Decoder

Het belangrijkste verschil met Teletekst zal zijn dat de informatie geadresseerd kan worden. Elke abonnee krijgt een nummer en alle verstuurde gegevens krijgen een code die aangeeft voor welke groep de informatie bestemd is. Financiele informatie voor de effectenkantoren, paardenkoersen voor de wed-kantoren en weerberichten voor weermannen, etc. De gebruikers hoeven alleen maar een antenne te hebben (of een aansluiting op de kabel), het ontvanggedeelte van een tv-toestel en een speciale decoder die het teledata-signaal uit de beeldlijnen met stukjes Jos Brink en Teletext vist. Op een gewone PC wordt vervolgens de informatie zichtbaar gemaakt.

De toepassingen kunnen heel gevarieerd zijn. De financiele wereld zal waarschijnlijk de belangrijkste klant worden, maar bij PTT Telecom denken ze ook al aan toepassingen in de reclame. In Engeland, waar teledata al flink is aangeslagen (de wedkantoren van Ladbroke zijn daar de belangrijkste gebruikers), heeft bijvoorbeeld de Halifax Building Society, een grote hypotheekbank, in al zijn kantoren beeldschermen opgehangen waarop de wachtende klanten reclameboodschappen en nieuws kunnen zien. Op een centraal punt wordt die informatie via teledata verstuurd en daarbij wordt het aanbod voor elke regio aangepast. In Nederland zou een dergelijke toepassing voor de postkantoren denkbaar zijn, ook kan men denken aan grote, op afstand bestuurde reclameborden in winkelstraten.

Het enige probleem is eigenlijk nog de status van teledata. Is het telecommunicatie of omroep? In het eerste geval gaat PTT Telecom erover, in het tweede geval zou WVC machtigingen moeten verstrekken. Het rare is dat WVC inmiddels inderdaad een paar machtigingen heeft verstrekt aan aspirant-exploitanten. PTT Telecom, die zich vanzelfsprekend op het telecommunicatie-standpunt stelt, ziet het rustig aan. Zij zijn zo slim geweest een contract met de NOZEMA te sluiten en beginnen gewoon op 1 april. Waarschijnlijk zal de NOZEMA de kersverse machtiginghouders weer naar de PTT verwijzen. De Raad van State is om een uitspraak gevraagd maar is er nog niet op uitgestudeerd. We zien wel.