'Desi kan je echt betoveren'; Bouterse wil zo graag de groteleider zijn

Desire Delano Bouterse vierde gisteren met een tweede huwelijk de tiende verjaardag van zijn 'revolutie'. Achter de facade van grappen en charme gaat een verbeten legerleider schuil die al zijn munitie richt op een doel: grondlegger worden van een 'nieuw Suriname'. 'Desi kon absoluut niet tegen zijn verlies, dat is zijn grote handicap.' De magier Rasti Rostelli is mateloos populair in Paramaribo. De afgelopen kerstdagen gaf hij show na show in hotel Torarica. Het publiek klapte de handen stuk bij adembenemende staaltjes van hypnose en dansen op glasscherven. Wie alle voorstellingen bezocht en het hardst klapte: D. D. Bouterse, bevelhebber van het Nationaal Leger van de Republiek Suriname.

Vlak voor het begin van de voorstelling kwam hij binnen, omstuwd door lijfwachten. Vlak voor het einde vertrok hij weer en liet zich wegscheuren in zijn auto met getint glas naar een van zijn drie zwaar bewaakte huizen buiten de stad. Desire Delano Bouterse is als Rasti Rostelli: een hypnotiseur die dolgraag wordt toegeklapt.

Gisteren is in Paramaribo de tiende verjaardag gevierd van de 'Surinaamse revolutie', op 25 februari 1980 begonnen met de 'sergeantencoup'. Het is, zo veel doden en een economische chaos later, geen stille herdenking geworden, maar een feest waarop de legerleider - theatraal begaafd - in het huwelijk trad met zijn vriendin.

Desi Bouterse (44) is charmant, onderhoudend en altijd in voor een grap. Op een receptie in Paramaribo gaf hij na het wereldkampioenschap schaatsen van Hilbert van der Duim voor zijn Nederlandse gasten eens een perfecte imitatie van verslaggever Theo Koomen ten beste. 'Rondje 36... wereldkampioen!' In het Overijsselse Steenwijk moeten ze Bouterse zeker nog kennen. De buurtbewoners mochten de in Havelte gelegerde Surinaamse beroepsmilitair wel. Op zijn dagelijkse trimronde nam hij graag de jongens uit de buurt in zijn kielzog mee. Bouterse is een innemend mens. En bij de vrouwen populair. Een ex-vriendin: 'Desi kan je echt betoveren. Hij bracht me na een feestje eens naar huis en bezweerde dat ik voor hem de enige was in de wereld. En je geloofde hem, ook al was hij toen al getrouwd.'

Hardnekkig is het verhaal over twee vriendinnen, onder wie een voormalige televisiepresentatrice, die elkaar op straat de kleren van het lijf scheurden in een hevige twist om zijn gunsten.

Maar achter die facade van bonhomie gaat een andere Bouterse schuil, een man over wie veel wordt beweerd maar veel minder te bewijzen valt. Bouterse, dictator. Bouterse, moordenaar. Bouterse, drugshandelaar. Geen officier van justitie is ooit in de gelegenheid gesteld de schuld aan enig delict hard te maken.

Wie is Desi Bouterse werkelijk? De man die al tien jaar de spil is van de Surinaamse politiek. Zijn moeder stond alleen voor zijn opvoeding en stuurde hem op z'n twaalfde naar het RK-internaat Sint Boniface in Paramaribo waar hij de MULO bezocht. Volgens directeur frater Vincentius Smeets kon Bouterse redelijk leren. 'Hij was geen hoogvlieger maar wilde in elk geval presteren. Ik gaf handelskennis en Nederlands. Dat zijn redevoeringen in het Nederlands niet zo gek zijn, heeft-ie nog aan mij te danken.'

Een eigenschap van Bouterse is de frater goed bijgebleven: 'Desi kon absoluut niet tegen zijn verlies. Dat is zijn grote handicap. Hij was niet te genieten als zijn basketbalclub had verloren.'

Verering

Bouterse zag zich na de militaire machtsovername in februari '80 niet direct als de grote leider. Hij heeft zelfs serieus overwogen minister van sport te worden in een nieuwe burgerregering. Voormalig vice-premier mr. A. Haakmat: 'In die periode hoorde je vooral van de militairen Sital en Mijnals, ze waren de enigen met politieke ideeen. Ik dacht aanvankelijk zelfs dat Bouterse een soort bodyguard was.'

Maar al snel werd duidelijk dat Desi Bouterse binnen het leger de onbetwiste leider was, na de door hem geleide acties voor een militaire vakbond die de opmaat waren tot de coup. Haakmat: 'Pas toen ik voor het eerst in de kazerne kwam, viel me de enorme verering voor Bouterse op. Dat kwam, denk ik, omdat hij steeds een volksjongen is gebleven.' De volksjongen rook aan de macht en de geur beviel hem. Talrijke burgers meldden zich aan de poort van de kazerne en dienden hem ongevraagd van advies. Vooral jonge ambitieuze academici van linkse signatuur die na terugkeer uit Nederland in de 'oude' politieke partijen nauwelijks aan hun trekken kwamen, zagen nieuwe kansen. Ze gaven Bouterse het gevoel dat hij tot een nationale leider kon uitgroeien. En Bouterse toonde zich gevoelig voor de reverences van zijn omzwermers.

De coup zag er aanvankelijk nog uit als een beheerste ingreep. 'Er leek met Bouterse te praten', zegt toenmalig ambassadeur in Paramaribo jhr. mr. M. Vegelin van Claerbergen. 'Hij was correct en oplettend, maar zonder toezeggingen te doen of zijn kaarten te tonen.' Tot aan de beruchte 'decembermoorden' in 1982 kreeg de omwenteling in Suriname en ook in Nederland ten minste het voordeel van de twijfel. Maar daarna ging het snel bergafwaarts. Vegelin van Claerbergen voert hiervoor als verklaring aan dat 'Bouterse beschikte over een tekortschietend referentiekader waaraan hij meningen, adviezen en alternatieven kon toetsen. Bovendien verkeerde hij in de omgeving van personen die marxistische oplossingen zochten voor een nieuw Suriname. In zijn machtspositie van bevelhebber maakte hem dat tot een risicofactor.' Bouterse had een droom gekregen: nationaal leider worden in de voetsporen van oud-premier Jopie Pengel. Daarover is zelfs eind 1980 al serieus gesproken met vertegenwoordigers van de 'oude' politieke partijen, zegt een van de aanwezige gesprekspartners..'Ik leerde Bouterse kennen als iemand die werkelijk geaccepteerd wilde worden.' Suriname raakte in een draaikolk van ontwikkelingen. Bouterse werd 'de Leider van de Revolutie', wiens portret alle openbare gebouwen sierde. De voormalige sportinstructeur verkeerde met Fidel Castro en Gaddafi en mocht zelfs even de voorzittershamer vasthouden op de conferentie van niet-gebonden landen in New Delhi.

Buitenlandse druk en binnenlandse onvrede brachten hem echter weer snel terug in de realiteit. In de loop van 1985 zou Bouterse in alle stilte de banden met de 'oude politici' Arron, Lachmon en Soemita weer aanhalen. Met de revolutie wilde het niet vlotten, zoveel was inmiddels duidelijk. De miljoenenhulp uit Nederland was gestaakt, de bauxietprijs gekelderd, de rijstexport gestagneerd. En in de zomer van '86 kreeg hij er nog een probleem bij. Een van zijn vele lijfwachten, de boslandjongen Ronnie Brunswijk, begon de junglestrijd die Bouterse met zijn hele leger maar niet kon winnen.

Kopje thee

Met de verkiezingen van november 1987 keerden de oude politici terug in regering en parlement. Bouterse deed een stap terug, maar de droom van het nationale leiderschap is gebleven. Mevrouw Denise de Hart (76), begin jaren tachtig werkzaam geweest als 'ombudsman' voor het leger en nadien betrokken bij enkele bemiddelingspogingen tussen bosnegers en legerleiding, ziet Bouterse bepaald niet als een groot leider. 'Maar begin vorig jaar, toen ik hem voor het eerst in zeven jaar weer ontmoette, was ik verbaasd over wat hij inmiddels allemaal heeft geleerd. Toen hij nog gewoon sportinstructeur was, zat er echt niet zoveel bij, toen was hij naief en luidruchtig. Tegenwoordig kan hij analyseren, hij ziet haarfijn waar de problemen liggen en dat je die op verschillende manieren kunt oplossen.' Werkt hij aan oplossingen? Mevrouw De Hart: 'Nee, maar dat doet niemand. Mannen maken de politiek, ook in Suriname. En mannen willen macht, Bouterse is geen uitzondering op die regel. Dat heb ik hem ook gezegd: stop nou eens met dat mannetjesgedrag, daar heb je al genoeg ellende mee aangericht. Dan pakt hij m'n hand en zegt: mammie, wat doe je toch weer lelijk tegen me. En hij laat een adjudant een kopje thee voor mij halen.' Vooral sinds de zomer van vorig jaar etaleert Bouterse zijn aspiraties voor het nationale leiderschap met nauw verholen subtiliteit. Nog geen maand nadat de vrede met de bosnegers was getekend, kwam een groep die zich Toekajana Amazonia-Indianen noemt tegen het akkooord in opstand. Alweer: te bewijzen valt er niets maar de aanwijzingen zijn meer dan sterk dat de Indianen-acties vanuit de kazerne wordt geregisseerd. Bouterse is er dubbel en dwars voor beloond. Eind vorig jaar etaleerde president Shankar de zwakte van het burgerbewind door juist de militaire leider Bouterse te belasten met bemiddeling tussen de strijdende partijen. De Surinamers wreven zich de ogen uit bij de televisiebeelden waarop Bouterse en aartsvijand Brunswijk elkaar toelachten aan boord van een plezierboot op de rivier. Maar het werd nog 'gekker': gisteren dook Brunswijk in Paramaribo op waar hij de feestvierende Bouterse letterlijk omhelsde en groot vertrouwen in de legerleider uitsprak.

De publicist Willem Oltmans, sinds augustus 1983 kind aan huis bij de legerleider, zegt er 'van overtuigd te zijn dat Bouterse de enige is die Suriname op poten kan zetten. Van dat stelletje konkelende en aarzelende politici hoef je echt niks te verwachten. Bouterse is sterk bij de gratie van zijn zwakke tegenstanders. En hij blijft knokken, neem dat van mij aan. Hij heeft me gezegd: ik geef ze drie jaar en als ze niks klaarmaken, neem ik het weer over. Het zou me niet verbazen als hij omstreeks de jaarwisseling weer toeslaat.' Oltmans ziet daarbij maar een belemmerende factor: Bouterse ontbeert Amerikaanse steun. 'Die stomme Amerikanen denken nog steeds dat hij met Castro en Gaddafi heult. Daar is hij heus van teruggekomen. Zijn grote voorbeeld is Jerry Rawlings in Ghana. Die heeft de macht gegrepen, uit handen gegeven en weer teruggenomen. Met steun van de Amerikanen, de Wereldbank en het IMF is Ghana nu het best lopende land van West-Afrika. Zo'n toekomst ziet Bouterse voor zichzelf weggelegd: dat heeft-ie in z'n kop gezet, hij moet en hij zal de grondlegger zijn van het nieuwe Suriname.' Een vooraanstaand politicus uit het regerende Front, die anonimiteit verkiest, ziet die droom geen werkelijkheid worden: 'Een coup kan hij wel weer winnen, maar de steun van het volk krijgt hij nooit. Hij is een militair, met te veel moordenaarsbloed aan zijn handen.' Foto NRC Handelsblad/ Vincent Mentzel

    • Hans Buddingh'
    • Gijsbert van Es