LEVEN ZONDER DOOD

Ergens midden in het leven beginnen we te veranderen. On gemerkt glijden we weg. We verliezen langzaam kracht, kleur en souplesse. Van jaar tot jaar nemen de pijnen en klachten toe. We kunnen dingen niet meer. En dan is het voorbij. De aarde sluit zich boven ons. Het is alsof we hier nooit geweest zijn.

Ouder worden gaat arm in arm met ziekte en gebrek, leidend tot de onafwendbare dood. Dat alles is onvermijdelijk, natuurlijk en onlosmakelijk verbonden aan het leven. Of niet? Aan de rand van de erkende geneeskunde is er het schemergebied van onbewezen claims, onverantwoorde interpretaties van wankel onderzoek, gepubliceerd in bijna religieus aandoende blaadjes. Ze hebben een thema: eeuwig jong blijven. De toonbank van de drogist schreeuwt de klant toe terug te keren naar de jeugd. Desperate volgelingen van de goeroes van de eeuwige jeugd grijpen naar peperdure sporenelementen en mega-doses vitamines, meestal van Duitse of Amerikaanse origine. Vooral vitamine C moet het wonder verrichten. Bij dergelijke monsterlijke hoeveelheden merkt de slikker slechts een enkele hinderlijke bijwerking; hij loost op de meest ongelukkige momenten een geweldige flatus. In zijn boek Living Longer, Growing Younger beschrijft experimenteel gerontoloog Dr. Paul Segall een aantal krassere methoden om ouderdomsrecords te vestigen. Hij was onderzoeker aan de Universiteit van California en is nu directeur van Cryomedical Sciences, een research-instituut dat zich bezig houdt met het invriezen van weefsels en organen. Als wetenschapper is hij een man met een onomstreden reputatie.

Segall gaat uit van vijf doelstellingen bij het gerontologisch onderzoek en laat zien hoe het er op dit ogenblik wetenschappelijk mee staat. Het verouderingsproces moet tot staan worden gebracht of zelfs omgekeerd. Lichaamsfuncties die zijn uitgevallen door ziekte, veroudering of ongeval, moeten worden hersteld. Mensen moeten op het moment van hun overlijden worden geconserveerd als de medische technologie op dat moment tekort schiet in het redden van de patient. En organen die er mee ophouden, dienen te worden vervangen door nieuwe.

Het lijkt huiveringwekkende science fiction, maar anders dan de vitamine-ridders opent Segall de degelijke, wetenschappelijke dossiers van verscheidene onderzoeksrichtingen en stapelt de resultaten op elkaar. Of dat verantwoord is, kan even buiten beschouwing blijven. ' Je zou het nog hypothetisch kunnen noemen, maar zeker niet futuristisch, ' licht hij toe.

Bij de huidige stand van de wetenschap blijken we slechts een fractie van het vooralsnog theoretische eeuwige leven verwijderd. ' Als wetenschapper dien ik me te verlaten op bewijs, niet op geloof. En het bewijs dat een enorme levensverlenging, misschien zelfs onsterfelijkheid, mogelijk is, bestaat, ' luidt Segalls voornaamste stelling.

VOEDING

De Amerikaanse voedingsdeskundige Clive McCay liet in de jaren dertig zien, dat ratten de helft langer leven als ze direct na het zogen op een hongerdieet worden gezet. De levensverwachting bij dieren is aan de soort gebonden. Voor ratten is die rond duizend dagen, een jaar of drie. Een rat van zes jaar is even uitzonderlijk als een knaagdier zo groot als een paard. Zo ligt de hoogste leeftijd van een mens op ongeveer honderdvijf jaar, een enkele uitschieter daargelaten. Het verhaal over Georgische mannen die na anderhalve eeuw nog vrolijk met volksdansen meedeinden, heeft een gevoelige deuk opgelopen toen nader onderzoek onlangs uitwees dat ze op jeugdige leeftijd massaal over hun geboortedatum hadden gejokt om de militaire dienst te ontlopen.

Sommige van McCays ratten stierven na achttienhonderd dagen, tweemaal zo oud als de dieren in de controlegroep. Naar menselijke maatstaf is dat een leeftijd van ruim honderdvijftig jaar. Hoewel McCay wetenschappelijk gesproken met zijn onderzoeken geschiedenis schreef, zijn zijn vondsten nooit beproefd op mensen. Het zou immers ethisch onverantwoord zijn een kind van vijf op een dieet te zetten waarbij het permanent op sterven na dood zou zijn, ook al zou dat een levensverlenging met tenminste vijftig jaar tot gevolg hebben.

Rond 1960 is Segall die experimenten gaan herhalen onder leiding van dr. Richard Gordon. Anders dan McCay, die het totaal aantal calorieen tot een minimum beperkte, besloot Segall zijn ratten een normale dosis voer voor te zetten waaraan slechts een ingredient ontbrak: tryptofaan. Dat is een essentieel aminozuur voor de groei van het kind en voor het evenwicht in de stikstofhuishouding bij volwassenen. Segall zag tot zijn verbazing dat een rat die tot veertien maanden op dieet had gestaan bij twintig maanden nog zwanger werd terwijl de vruchtbaarheid normaal gesproken vijf maanden eerder ophoudt. Hij was nota bene met het dieet gestopt omdat hij vreesde dat de ratten er steriel van zouden worden. De rat baarde tot na haar achtenentwintigste maand, vergelijkbaar met een vrouw van ver in de zeventig. ' Academische commissies kunnen debatteren tot de koeien naar huis komen, maar een dergelijke bevinding kan niet worden genegeerd, ' meent Segall.

Een verklaring voor dit verschijnsel plaatst hij in de volgende monoloog van het lichaam: ' Er is weinig leeftocht. Daardoor is er tekort aan energie voor groei. Stop met het maken van nieuwe cellen. Zing het zo lang mogelijk uit met de cellen die je hebt.'

Door het tryptofaan-tekort stopt het lichaam met het vernietigen van oude cellen. Er treedt een vertraging in rijping op. Als celdoding wordt voorkomen, ondervindt het rijpen vertraging en wordt veroudering tot stilstand gebracht.

Zoveel is duidelijk volgens Segall: we kunnen tegen veroudering vechten door restricties in de voeding. McCays onderzoek mag dan een halve eeuw in de motteballen hebben gelegen, de Amerikaanse regering heeft nu een miljoenen verslindend, tien jaar durend multi-disciplinair onderzoek op gang gebracht naar de resultaten die met dieten kunnen worden geboekt. Segall is ervan overtuigd, dat deze groots opgezette studies verrassende nieuwe gezichtspunten in het kankeronderzoek zullen opleveren, waarmee de investeringen dubbel en dwars worden terugverdiend. Maar niet alleen 'honger' biedt intrigerende perspectieven voor een langer leven, ook 'kou'.

CRYONICS

Miles, de hond van Segall is zich geen seconde gewaar van zijn bekendheid in academische kringen, een reputatie die hij te danken heeft aan een proef waarmee hij nooit akkoord is gegaan. Hij is dood en bevroren geweest. Hij overleefde een experiment in 1987, dat Segall uitvoerde met dr. Harry Waitz, die door zijn collega's 'Frosty' wordt genoemd. Miles' bloed werd gedurende meer dan een uur volledig afgetapt en hij kreeg daarvoor een vervangende vloeistof ingespoten. Een uur lang werd de hond op het vriespunt gehouden. Hij was klinisch dood. Zijn hart stond stil en in zijn hersenen was geen zuurstofcirculatie meer. Daarna werd hij opgewarmd, kreeg zijn eigen bloed terug en knapte helemaal op. Hij kreeg de naam Miles, naar de figuur in Woody Allens film Sleeper, die na tweehonderd jaar ijstijd ontwaakte. Nu zijn apen aan de beurt.' Als we er in slagen de dichtst bij mensen staande dieren dergelijke omstandigheden te laten overleven, zullen de voordelen van chirurgie op sterk afgekoelde mensen zonder bloedsomloop immens zijn, ' verkondigt Segall. ' Operaties die nu te moeilijk of te gevaarlijk zijn zullen routineklusjes worden. Wegen om uitgezaaide kanker of leveraandoeningen te operen zullen worden geopend. Bloedbanken zullen niet meer zo wanhopig behoeven te werven.' Het succes met Miles is slechts een voorbeeldje van de doorbraken die op het gebied van de vriestechniek wordt gemeld.

Tegelijk met Segall maakte Greg Fahy van het Rode Kruis Transplantatie Laboratorium in Bethesda enkele stappen in de vooruitgang van deze wetenschap bekend. De 'cryonic-story', de geschiedenis van de invrieswetenschap, begint tijdens de Tweede Wereldoorlog, toen de bibliotheek van de Joegoslavische onderzoeker R. K. Andjus werd gebombardeerd. Was dat namelijk niet gebeurd, dan zou hij stellig zijn gestuit op beweringen van gerespecteerde wetenschappers die er van overtuigd waren dat een dier niet overleeft wanneer zijn lichaamstemperatuur tot het vriespunt wordt teruggebracht en was hij nooit zo onbekommerd aan zijn proeven begonnen.

Andjus zette op een avond een knaagdier in een vaas, deed er een deksel op en zette die in ijswater. Het dier verbruikte de zuurstof in de vaas, koelde sterk af en zijn hypothalamus, het orgaan dat de lichaamstemperatuur regelt, gaf het op. Na een uur raakte het dier buiten bewustzijn. Andjus haalde het beestje uit de vaas en legde het op een ijsbed. Zijn hele lichaam was nu rond het vriespunt, verstijfde volledig, de huid werd grijs en er trad hartstilstand op. Het beest was dood.

Andjus haalde na verloop van tijd het dier van zijn ijsbed en warmde het op onder zijn bureau-lamp. Via een kapje op de snuit begon hij het opnieuw leven in te blazen. De roze kleur keerde terug en na enige tijd begon het onregelmatig, diep te ademen. Soms rilde het even, maar al spoedig waren er krampen over het hele lichaam te zien. Een paar uur later rende het door zijn kooi alsof er nooit iets was gebeurd.

Andjus' proeven waren de eerste in een reeks, bezaaid met ontelbare hindernissen. Met woestijnhamsters werden goede resultaten bereikt, maar criticasters hielden het erop dat winterslapers zich niet lieten vergelijken met een zoogdier als de mens. Het mysterie van de kikker werd geanalyseerd, die, nadat hij de winter in half bevroren toestand heeft doorgemaakt, vrolijk de lente in springt. Dat leverde een essentieel gegeven op; als de ijskristallen zich beginnen te vormen in het bloed van de kikker gaat de lever glycerine afscheiden, een stof die de vaten en het weefsel beschermt tegen de desastreuze werking van uitzettend water.

De perfectionering van de vriestechniek gaat in snel tempo voort. Duidelijk is als voordeel op korte termijn dat opereren beduidend veiliger kan zijn als voor chirurgen het constant loerende gevaar geweken is dat zij een vitaal vat zouden raken en de patient in een dodelijke shocktoestand raakt. Opereren in een lichaam zonder bloed zou een wereld van nieuwe mogelijkheden openen. Door kanker aangetaste organen zouden gebombardeerd kunnen worden met chemische middelen die tumoren doen verschrompelen, zonder gevaar voor andere kwestbare weefsels omdat er geen bloed is dat deze chemische stoffen naar elders vervoert. Het lichaam van een verkeersslachtoffer zou een maand of langer bewaard kunnen worden tot het de best denkbare orgaanbehoeftige van dienst kan zijn. Een jong kind dat een hart of lever nodig heeft, zou zonder gevaar, veilig bevroren een tijd kunnen wachten totdat het ideale donororgaan beschikbaar is. ' Ik ben ervan overtuigd dat het nog slechts een kwestie van tijd is en de dood zelf wordt tijdelijk, ' zegt Segall. Daarvoor is het overigens wel nodig dat versleten onderdelen van ons lichaam kunnen worden vervangen zonder dat zich de fatale afstotingsverschijnselen voordoen. Maar ook voor dit probleem is volgens Segall een oplossing in zicht.

KLONENOm te laten zien hoe dat ooit in zijn werk zou kunnen gaan, voert de auteur een fictieve, gecraqueleerde filmster ten tonele, die geen genoegen neemt met het in haar beroep wel erg ongelegen komende onttakelingsproces. Ze draait een nummer dat mogelijkheden belooft. ' Dokter Blake, ' zegt ze door de telefoon, ' ik wil een kloon.' In de spreekkamer legt de eveneens hypothetische Blake het uit. Hij had een aantal huidcellen van haar nodig, om een eicel te bevruchten. Het embryo zou groeien op een schoteltje in het laboratorium tot het klaar was om in de baarmoeder van een speciaal gekweekte chimpansee te worden geplaatst. Na zes weken zou hij de embryo aborteren en wat hersenweefsel weghalen, zodat de vrucht nooit zou uitgroeien tot een mens met rede en gevoel. Het hersenweefsel zou worden ingevroren en het embryo teruggeplaatst in de schoot van de chimpansee waar het zou blijven tot het met de keizersnee zou worden verlost. Dan zou er een jaar of twee moeten worden gewacht tot de kloon met supervoeding en hormoontoediening in een conditie was gebracht waarvoor zij was geschapen; het afstaan van organen, die volkomen lichaamseigen zijn en dus niet worden afgestoten door het lichaam van de ontvanger. ' Uw huid, haar en benen zullen er niet uitzien als nieuw, ze zijn nieuw, ' sprak Blake. ' Zelfs het hersenweefsel kunnen we gebruiken, mocht u gaan dementeren of Parkinson-achtige verschijnselen vertonen.' Het spreekkamertafereel lijkt overigens pas te kunnen plaatsvinden als de volgende eeuw op haar eind loopt. ' Speelt dit alles zich af in een gruwelfilm, ' vraagt Segall zich af, om vervolgens hetzelfde verhaal betrekking te laten hebben op een echtpaar met een jong kind, dat gruwelijk verbrand is bij een explosie op een vliegveld. De auteur meent dat het 'oogsten' van een kloon in een situatie als deze moreel al een stuk aanvaardbaarder is.' Mijn voorstel om te kloneren heeft niets te maken met het scheppen van een mens. Het is een verzameling van weefsels en organen, een magazijn voor onderdelen. Het zal nooit daglicht zien, naast ons lopen, een praatje maken, gevoel hebben of met een gedachte spelen. Het zal ons bevrijden uit de boeien van ziekte, gebrek en dood. Dat is geen science fiction, maar wetenschap, ' zegt Segall.

PLAYBOYDe gerontoloog gaat voort met het bespreken van kunstorganen, nieuwe technieken voor reanimatie, die iemand na een hartstilstand van twintig minuten nog bij zouden kunnen brengen, met nieuwe, baanbrekende generaties medicijnen. Maar het spectaculairst is toch de combinatie van invriezen en kloneren.

Segall zelf geeft al aan dat die ontwikkelingen bepaald niet nieuw zijn. In 1964 oogstte Ettinger met zijn boek The Prospect of Immortality wereldwijde belangstelling; ineens was het invriezen in het nieuws. Weekbladen kwam met verhalen, geen talkshow ging ergens anders over. Ettinger was niet bepaald een diplomaat en omdat hij harde uitspraken paarde aan weinig bewijs, raakte zijn verhaal in de vergetelheid. In de jaren zeventig dook het onderwerp weer op. De humorist Bruce J. Fieldman wilde voor Playboy op jolige wijze de sabel over deze science fiction halen in zijn stuk 'The Frozen Guys', dat al in de grondverf stond, tot hij een bezoek bracht aan de wetenschappers die zich ermee bezig hielden. Het werd een mild, informatief artikel.

Op 7 januari 1988 kwam een politie-macht voorrijden bij het kantoor van Alcor Life Extension in Riverside, California. Even later werd de staf geboeid afgevoerd en het pand nauwkeurig doorzocht op de aanwezigheid van het bevroren hoofd van Dora Kent. Saul Kent, voorzitter van de Life Extension Foundation had door artsen van 'Alcor' het hoofd van zijn drieentachtigjarigemoeder laten invriezen. Zij leed aan een voortschrijdende degeneratie van de hersenen. Toen de zaak voor de rechter kwam, beweerden geleerden uit alle hoeken van de VS -met succes- dat het invriezen van een hoofd wetenschappelijk volkomen verantwoord was en dat autopsie desastreus zou zijn. Dora's hoofd is nooit gevonden.

Segall geeft met het voorbeeld aan, dat we er ethisch, politiek en juridisch nog niet zijn als de techniek de mens in staat stelt de dood keer op keer te overwinnen. Aan die stelling lijkt geen woord overdreven, maar pikant is dat de auteur er de stem van de verongelijkte in laat doorklinken. In zijn hoofdstuk over morele en ethische aspecten krijgt iedereen een veeg om de oren, die zich afvraagt of mensen het eeuwige leven wel willen. Lila Peterson van KCBS-radio in San Francisco had zich tot Segalls verbijstering in een interview laten ontvallen, dat zijn beweringen ' allemaal reuze interessant waren, maar diep in de buik toch het gevoel kreeg dat hier iets flink verkeerd zit.'

Segall begrijpt haar niet, een vriend van hem evenmin. Die had ooit gezegd hem te zullen vermoorden als hij met iets kwam dat de veroudering zou stoppen of omkeerbaar zou maken.

De filosofie van de onsterfelijkheid behoort niet tot zijn bijvakken. Dat mag wel blijken uit zijn commentaar op mensen die geneigd zijn zich af te vragen of de mens hoge ouderdom wel ambieert. ' Hoewel ik respect en genegenheid voel voor dit soort gevoelens (wie van ons heeft die niet van tijd tot tijd?) ontkom ik niet aan de gedachte dat zij die menen dat de ouderdom een troost is en de dood het antwoord, behoorlijk wat aan hun leefwijze zouden moeten doen.' Hier schiet de schrijver hopeloos door in zijn enthousiasme, voorbijgaand aan alles wat de mens door de eeuwen heen over zijn eigen existentie heeft geformuleerd. Hoe fascinerend de techniek ook mag zijn, met zulke uitspraken over de dwingende toepassing ervan degradeert hij de mens tot een robot die met een ketting aan de aarde geketend zit.' I'd like a can of beer, ' haalt de auteur William Schroeder aan, direct nadat hij op 17 november 1984 een kunsthart had gekregen. Wie Segalls boek dichtslaat, lust er ook wel een.