Neutraliteit geeft Moskou houvast

ROTTERDAM, 23 febr. - 'Een goede dag voor Duitsland.'

Met die woorden vatte een enthousiaste bondskanselier Helmut Kohl twee weken geleden zijn bezoek aan Moskou samen. Sovjet-leider Gorbatsjov had gezegd het met Kohl eens te zijn dat het 'het exclusieve recht van het Duitse volk' is uit te maken of ze in een staat willen leven. Ook zou de Sovjet-leider Kohl hebben laten weten dat het een zaak van de Duitsers is om het tijdstip voor de eenheid en de weg waarlangs het proces van eenwording wordt afgelegd vast te stellen.

Kohl en Gorbatsjov werden het in Moskou kennelijk nog niet eens over de status van het verenigde Duitsland. Voor de bondskanselier komt een neutralisering van het gezamenlijke Duitsland niet 'in Frage' en staat het lidmaatschap van het Westelijke bondgenootschap niet ter discussie. De bondskanselier verkeerde na terugkeer uit Moskou in de veronderstelling dat Gorbatsjov bezig was zijn eis voor Duitse neutraliteit af te zwakken, maar de Sovjet-leider hield publiekelijk toch - en houdt officieel nog steeds - vast aan een neutraal Duitsland. Maar overheersend was in het Westduitse kamp de vreugde over de politieke ruimte die Moskou de Duitsers had geboden.

Enkele dagen na Kohls bezoek aan Moskou waarschuwde Kremlin woordvoerder Gerasimov de Westduitsers echter voor al te grote euforie. 'Ja, wij hebben verklaard dat Duitsers zelf moeten beslissen over de vraag van vereniging van de Duitse natie, inclusief tempo, termijnen, voorwaarden en doeleinden', aldus Gerasimov, maar dat was niet alles, omdat de Duitse kwestie niet 'op zichzelf staat, maar in een politieke, historische, geografische en zelfs psychologische context'.

Er bestaat ten onrechte, meende de woordvoerder, 'een zekere eenzijdigheid en neiging tot euforie in de journalistieke en officiele oordelen over het bezoek van Kohl'.

Niet zo snel

De Sovjet-minister van buitenlandse zaken, Edoeard Sjevardnadze, zei deze week in een vraaggesprek met de Izvestia dat Moskou het laatste woord over de Duitse hereniging nog niet heeft gezegd. 'Ik geloof dat de vereniging niet zo snel gaat als in Bonn wordt voorspeld. In het snelste geval zal dit nog enige jaren duren', aldus de minister. En Sovjet-leider Gorbatsjov verklaarde tegenover de Pravda, in een vraaggesprek dat op de voorpagina werd gebracht, dat de Sovjet-Unie de Duitsers nooit het recht op eenheid heeft ontzegd, maar dat rekening gehouden moet worden met de verhouding tussen NAVO en Warschaupact. Gorbatsjov: 'Dientengevolge moet de hereniging van Duitsland zich voltrekken met inachtneming van deze omstandigheden, namelijk de ontoelaatbaarheid van de aantasting van het militair-strategische evenwicht van deze beide internationale organisaties.' De mitsen en maren die door Moskou worden opgeworpen bij het principiele ja tegen de Duitse eenwording zijn terug te voeren op de interne discussie daarover in het Kremlin. Tot in het politburo toe bestaat er weerstand tegen de toezeggingen die de Sovjet-leider aan Kohl heeft gedaan. Jegor Ligatsjov verklaarde twee weken geleden nog in de plenaire zitting van het Centraal Comite dat men de gevaren die een Duitse vereniging met zich brengt niet over het hoofd moet zien. Hij zou publieke bijval hebben gekregen toen hij opmerkte dat het van een 'onvergeeflijke kortzichtigheid' zou getuigen als men zich niet zou realiseren dat aan de 'horizon van de wereld een Duitsland met een geweldig economisch en militair potentieel' zichtbaar wordt.

Neutraliteit

De discussie over de kwestie van de Duitse eenwording lijkt zich nu toe te spitsen op de eis van Moskou, dat het nieuwe Duitsland neutraal moet zijn. Dat is de politieke vertaling van de noodzaak dat een verenigde Duitse staat geen gevaar meer moet gaan opleveren voor de rest van Europa. Niet voor niets wees Sovjet-leider Gorbatsjov in de Pravda op de gevoeligheden van de aan Duitsland grenzende landen, al moest hij toegeven dat het Duitse volk lering had getrokken uit de heerschappij van Hitler en uit de Tweede Wereldoorlog.

Tijdens de vergadering van ministers van buitenlandse zaken van NAVO en Warschaupact in de Canadese hoofdstad Ottawa zei minister Sjevardnadze dat neutraliteit de beste oplossing is voor een verenigd Duitsland, al voegde hij daaraan wel toe, dat het niet de enig denkbare oplossing is. Dergelijke uitlatingen hebben onder meer de Britse minister van buitenlandse zaken Hurd en zijn Nederlandse collega Van den Broek tot de conclusie gebracht dat de neutraliteit geen conditio sine qua non is voor de Sovjet-Unie. Zij wijzen er in dat verband op dat de meeste Oosteuropese landen eigenlijk helemaal niet tegen een NAVO-lidmaatschap van een verenigd Duitsland zijn, omdat het land op die manier ingebed zou worden in een breder veiligheidssysteem dat een eigen, nationalistische Duitse koers kan tegengaan.

Garanties

Vooralsnog voelt de leiding in de Sovjet-Unie echter weinig voor het loslaten van de neutraliteit als voorwaarde voor eenwording. Toch interpreteert het Westen deze opstelling eerder als een poging een zo gunstig mogelijke regeling uit de komende onderhandelingen te slepen dan als een absoluut 'njet'. Alleen een internationaal gegarandeerde regeling van de Duitse kwestie, in het kader van het in Ottawa afgesproken 'twee plus vier' overleg en een aansluitende goedkeuring door een CVSE-topconferentie, kan Gorbatsjov de argumenten in handen geven om de instemming van zijn politieke tegenstanders in eigen huis te verwerven. Het 'twee plus vier' overleg, in het kader waarvan de vier geallieerden (de Verenigde Staten, de Sovjet-Unie, Frankrijk en Groot-Brittannie) meepraten over de toekomstige positie van Duitsland, moet Gorbatsjov op termijn het kader verschaffen dat hem in eigen huis ruimte van handelen geeft.