WOODY ALLEN ZWARTGALLIG EN TOCH NIET ZWAAR OP DE HAND; Misdaad en straf hebben elkaar uit het oog verloren

Nog maar kort geleden vertoonden bioscopen over de hele wereld en met veel succes de film Fatal Attraction. Dit verhaal van een man die zijn gewezen maitresse beestachtig afmaakt omdat ze weigert door hem aan de dijk gezet te worden, was toegesneden op rare sentimenten. Niet was het de bedoeling dat onze sympathie lag bij het arme afgewezen en vermoorde slachtoffer, wij, het publiek, werden samen met de man de gretige moordenaars. Hoe hypocriet hij zijn echtgenote had bedrogen deed niet ter zake, hoe bot hij had geweigerd begrip op te brengen voor de gevoelens van zijn minnares was onbelangrijk. Zij bedreigde zijn huiselijk geluk, de rust van zijn vrouw, de jeugd van zijn kind, en dat gaf hem, volgens Fatal Attraction dan, het volle recht haar bruut af te maken.

Met zijn nieuwste film Crimes and Misdemeanors lijkt Woody Allen een antwoord te formuleren, niet alleen voor makers en publiek van Fatal Attraction, ook voor iedereen die zich in zulk gevoel voor recht en onrecht herkent.

Allen spitst zijn film toe op Judah Rosenthal (een mooi ingekeerd spelende Martin Landau). Deze succesvolle oogarts van middelbare leeftijd onderhoudt al enkele jaren een relatie met een jongere vrouw. Wanneer ze zijn geborgen bestaan en zijn onberispelijke reputatie in gevaar brengt, kan hij haar door een toevallige omstandigheid laten vermoorden zonder het risico ontmaskerd te worden. Net als in Fatal Attraction zien we hoe de opdringerigheid van een minnares onverdragelijk kan zijn omdat die indruist tegen iedere ongeschreven afspraak over buitenechtelijke relaties. Maar mag iemand daarom worden gedood? Nee. Het doet zelfs niet ter zake of de schuld aan het licht komt of niet: 'Je had toen moeten bekennen bij je vrouw, niet nu bij de politie' krijgt Judah te horen als hij de neiging heeft zichzelf aan te geven. Hij wordt gekweld door langsflitsende associaties en herinneringen. In gefantaseerde gesprekken met een patient en jeugdvriend die rabbi werd, probeert hij zich te rechtvaardigen en hij onderzoekt het oordeel van zijn overleden vader door zich een, ontroerend geensceneerde, familiemaaltijd uit zijn jeugd voor de geest te halen. Het was kort na de Tweede Wereldoorlog en er werd zwaar gediscussieerd over schuldbesef, over boetedoening en over het al dan niet bestaan van rechtvaardigheid. Judah kan vragen wat hij wil, hij krijgt geen antwoord omdat zulke vragen toen nog niet bestonden.

Allen laat het daar niet bij. Crimes and Misdemeanors is een verhandeling over de plaats van de moraal in het hedendaags bestaan en Allens conclusie is dat er zwaardere eisen aan ons worden gesteld dan ooit te voren. De titel van deze film is een aan de moderne tijd aangepaste variant op Dostojevski's Schuld en boete: waren in vroeger tijd misdaad en straf met elkaar verbonden, nu hebben ze elkaar uit het oog verloren. Nu, vertelt ons de titel van Crimes and Misdemeanors, volgt op misdaad 'wangedrag', om de misstap glad te strijken en te laten verdwijnen.

Dus gaat Allen verder. Het lijkt of Judah zichzelf straft met wroeging, maar dat duurt niet lang. Het leven van deze oogarts staat in het teken van het oog en van zijn macht over het zicht. Het oog van God waar Judah zich als jongetje door gecontroleerd wist, kijkt niet meer naar hem sinds hij de rabbijnen van toen afdoet als herinneringen. De starende ogen van zijn omgebrachte vriendin zijn niet langer de vensters op haar ziel, want die deed hij teniet; de ogen van zijn vriend de rabbi worden blind omdat zijn behandeling tekort schiet - ze kunnen hem niet meer zien en hij hoeft de rabbi ook niet meer in de ogen te zien. Door het zicht te bedwingen, kan hij de portee van zijn misdaad vergeten en gewoon het leven verder leven dat hij ooit zelf verraadde.

Het meervoud in de titel verraadt dat ook de andere personages van Crimes and Misdemeanors zich gesteld zien voor morele dilemma's. Zo heeft de documentaire-filmer Cliff Stern (prachtig gespeeld door Allen zelf) moeite gehoor te geven aan zijn gevoelens voor een andere vrouw ook al verloor zijn huwelijk elke fut en stuurt zijn echtgenote op een scheiding aan. Hij mist echter weer iedere terughoudendheid om zijn zwager te beroddelen en voor gek te zetten in een opdrachtfilm over diens carriere. Natuurlijk, de zwager (Alan Alda speelt heerlijk breed deze hem op het lijf geschreven rol) is een blaaskaak, zijn massaal succesvolle televisiefilms zijn hoogst stupide entertainment en bovendien legt hij het aan met Cliffs vlam. Maar juist het feit dat die vlam valt voor de zwager, opent ons en misschien zelfs Cliff de ogen. Hoe hij die man ook van de wereld wenst, hij heeft er het recht niet toe. Maar het blijft moeilijk: zijn hart en verstand krijgt hij maar niet op een lijn, 'ze zijn zelfs geen vrienden' weet hij, en de filosoof met uitgesproken ideeen over het verband tussen liefde en moraal pleegt zelfmoord eer Stern zijn documentaire over hem heeft voltooid. Waren deugd en ondeugd maar zo overzichtelijk ingedeeld als in de oude films die hij 's middags gaat zien - met zijn jonge nichtje, de enige die ongecompliceerd durft te zijn en daarin herinnert aan Mariel Hemingway in Manhattan.

Al neemt in de film moraal en ethiek de voornaamste plaats in, deze negentiende film van Woody Allen is geen moralistisch leerstuk. Hij zet het onderzoek voort naar het verband tussen leven, liefde en de krukkige manier waarop mensen met elkaar omgaan dat het grootste deel van zijn werk bepaalt. Crimes and Misdemeanors wordt gedragen door een zwartgallige toon. Sterker dan ooit bewijst Allen zijn vertellerstalent, doordat hij een onnodig zwaar op de hand worden weet te vermijden. Hij heeft oog voor amusante eigenaardigheden. Hij laat zich vertederen en vertwijfelen door menselijke zwaktes, eerder dan dat hij ze veroordeelt. Onder zijn regie baadt Sven Nykvist - bekend als de cameraman van de door Allen bewonderde maar au fond vooral oppervlakkig nagevolgde, strenge Ingmar Bergman - een ieder in koesterend romig licht. Wat ze ook uitvreten, zijn personages zijn hem allen lief.