Verkiezingen volgen op verkiezingen in Oosteuropese Lente

Een inwoner van Boekarest schrijft zich in als lid van de Roemeense Nationale Boerenpartij. (Foto NRC Handelsblad/ Maurice Boyer) Litouwen kiest zaterdag een nieuwe Opperste Sovjet en opent daarmee een lange reeks verkiezingen die dit voorjaar in de Sovjet-Unie en Oost-Europa worden gehouden. Vrijwel nergens heeft het machtsmonopolie van de communistische partijen het revolutiejaar 1989 overleefd. De communisten moeten strijden om de macht met talloze nieuw- en heropgerichte partijen, oppositiegroepen en nationalistische bewegingen. Een overzicht.

ROTTERDAM, 22 febr. - Ergens tussen december vorig jaar en maart dit jaar worden de leden van de Opperste Sovjets vervangen in alle republieken van de Sovjet-Unie. Op republikeins, nationaal en regionaal niveau knagen ruim tweeduizend 'informele groepen' in de hele Unie aan de communistische macht. De oppositie is in veel republieken nog te verbrokkeld om een vuist te kunnen maken. Elders vormen zij echter een ware bedreiging voor de gevestigde orde.

Sovjet-Unie

- LITOUWEN -

Het grootst is de dreiging in Litouwen waar zaterdag de nieuwe Opperste Sovjet wordt gekozen. Twee communistische leiders hebben het afgelopen weekeinde gezegd dat deze Baltische staat komende zomer de onafhankelijkheid zal uitroepen. De communistische partij in Litouwen heeft zich vorig jaar december afgesplitst van de partij van de Sovjet-Unie. Sovjet-leider Gorbatsjov, half januari op verzoeningsmissie in Vilnius, heeft dat besluit niet kunnen terugdraaien.

In Litouwen bestaan inmiddels twee communistische partijen. De kleine, afgesplitst van de grote, wordt door Moskou erkend als de authentieke. De grote, onder leiding van de populaire Algirdas Brazauskas, heeft zichzelf van Moskou afgescheiden in de hoop te overleven tegenover de breed gesteunde, nationalistische oppositie. Deze oppositie bestaat vooral uit de volksbeweging Sajudis, de motor achter het Litouwse separatisme. Verder is er een groot aantal partijen opgericht, waaronder een sociaal-democratische, een christen-democratische en een groene. Alle partijen, behalve de kleine communistische, zijn voor een onafhankelijk Litouwen.

Vier leden van het Amerikaanse Congres die de verkiezingen in Litouwen willen meemaken op uitnodiging van Sajudis, hebben geen visum gekregen. De vier zijn gisteren gestrand in Frankfurt en stellen via hun ambassade in West-Duitsland alles in het werk om alsnog toegang te krijgen.

- MOLDAVIE -

Zondag 25 februari kiest de Sovjet-republiek Moldavie een nieuwe Opperste Sovjet, waarbij de communistische partij het moet opnemen tegen het Moldavische Volksfront. Het front bindt Moldavische nationalisten die zich niet zo zeer beijveren voor onafhankelijkheid als wel voor soevereiniteit van deze republiek. De communistische partij is als tegenstandster van dat Volksfront aantrekkelijk voor de minderheden, de Russen, de Oekraieners en de Gagaoezen.

- OEKRAINE -

De Oekraine, de graanschuur en grootste niet-Russische republiek van de Sovjet-Unie, gaat op zondag 4 maart naar de stembus voor verkiezing van de Opperste Sovjet. Ook hier staat de communistische partij tegenover een snel aan kracht winnende nationalistisch front, Roech (Beweging). - LETLAND, ESTLAND - In het kielzog van Litouwen streven ook Letland en Estland naar onafhankelijkheid. Nieuwe Opperste Sovjets worden hier op 18 maart gekozen. De Letse communistische partij neemt het op tegen het Letse Volksfront en de Groenen; de Estse partij weet het Estse Volksfront en de Estse Nationale Onafhankelijkheidspartij tegenover zich. Net als in Litouwen zijn de Letse en Estse Volksfronten zeer machtig en dreigt de communistische partij in een minderheidspositie te worden gedrongen.

- GEORGIE -

Na de in april vorig jaar met veel bloedvergieten onderdrukte nationalistische manifestaties in Tbilisi wint het nationalisme in Georgie snel aan kracht. De republiek kiest zondag 25 maart een nieuwe Opperste Sovjet. Een groot aantal nationalistische groepen hoopt zetels te verwerven ten koste van de communistische partij.

Oost-Europa

- DDR -

De bevolking van de DDR kiest op 18 maart een nieuwe Volkskammer, waarbij de Partij van het Democratisch Socialisme (PDS, voorheen de communistische SED) vrijwel zeker de macht uit handen moet geven. De sociaal-democratische SPD, gelieerd met de Westduitse SPD, heeft de meeste kans de grootste partij in de Volkskammer te worden.

Volgens een onlangs in Maagdenburg gehouden enquete krijgen de sociaal-democraten 50,5 procent van de stemmen, terwijl de vroegere communisten minder dan een procent wordt voorspeld. De Oostduitse CDU zou kunnen rekenen op 8,5 procent. Alle andere deelnemers aan de verkiezingen, waaronder oppositiegroepen als Neues Forum en Demokratischer Aufbruch en vroegere 'blokpartijen' als de LDP en de NDPD, schommelen alle rondom de 1 procent.

Vereniging van de beide Duitslanden is het belangrijkste thema bij de verkiezingen. Alle 'grote' partijen zijn daarvan voorstander maar verschillen van mening over tempo en voorwaarden. Het milieuvraagstuk, dat oppositiegroepen van het eerste uur (Neues Forum en andere) hoog in het vaandel hebben staan, is door de Duitse kwestie naar het tweede plan geschoven.

- HONGARIJE -

Bij de eerste vrije parlementsverkiezingen in Hongarije sinds 1945, op 25 maart, zal blijken in hoeverre de gedaantewisseling van de vroegere communistische, nu sociaal-democratische partij MSzP vertrouwen onder de bevolking heeft kunnen wekken. Vooralsnog ziet het er somber uit. Een recente peiling geeft de MSzP 10,8 procent van de stemmen. Het Hongaars Democratisch Forum (MDF), een vergaarbak van centrum-rechtse, nationalistisch georienteerde krachten, wordt mogelijk de grootste fractie in het nieuwe parlement (ruim 20 procent, volgens de peiling). De Alliantie van Vrije Democraten (SzDSz, een verbond van linkse intellectuelen onder wie veel vroegere dissidenten) en de Partij van Kleine Boeren zouden ergens tussen de 15 en 20 procent uitkomen.

Over een toekomstige regeringscoalitie is nog niets te zeggen. De grotere partijen sluiten elkaar in wisselende combinaties uit voor eventuele samenwerking. Het nationalisme speelt een grote rol in de verkiezingscampagne, waarbij de meeste partijen zich begaan tonen met de lot van de Hongaarse minderheid in Roemenie. Omstreeks 30 procent van de Hongaarse kiezers weet overigens nog niet op welke partij hij gaat stemmen.

- JOEGOSLAVIE -

Ergens in april, de datum is nog niet vastgesteld, worden vrije verkiezingen gehouden in de Joegoslavische deelrepublieken Slovenie en Kroatie. De communistische partijen in deze meest vooruitstrevende republieken hebben hun machtsmonopolie opgegeven. Ze moeten het in de verkiezingen opnemen tegen een groot aantal oppositiepartijen (christen-democraten, sociaal-democraten, boerenbond, etc.) waarvan omvang en kracht vooralsnog onduidelijk zijn.

Verkiezingen in andere Joegoslavische republieken worden later dit jaar gehouden. De tegenstellingen tussen het progressieve westen en het behoudende, communistische oosten, met Servie voorop, zullen door deze verkiezingen bepaald niet afnemen.

- POLEN -

De Poolse regering heeft zich nog altijd niet uitgesproken over de datum van de gemeenteraadsverkiezingen die medio april moeten worden gehouden. Bij de nationale verkiezingen van juni vorig jaar gingen alle vrij beschikbare zetels op een na naar de door Solidariteit gesteunde kandidaten. De communistische Poolse Verenigde Arbeiderspartij heeft zichzelf van de weeromstuit drie weken geleden opgeheven en omgevormd tot een sociaal-democratische partij, de SdRP. De verkiezingen zullen duidelijk maken of de vroegere communistische partij door haar metamorfose enig terrein kan terugwinnen. Ze zijn ook van groot belang voor de door Solidariteit gedomineerde regering die op 1 januari is begonnen met een rigoureus economisch saneringsprogramma, waarbij het de vraag is of de Poolse samenleving Solidariteit blijft steunen ondanks de opgelegde ontberingen als prijsstijgingen en massawerkloosheid.

Bij de verkiezingen moeten de burgercomite's van Solidariteit het opnemen tegen de sociaal-democratische SdRP, tegen vroegere blokpartijen als de Boerenpartij en de Democratische Partij en een groot aantal nieuw opgericht partijen. De van de ex-communistische partij afgescheiden Sociaal-Democratische Unie van de Republiek Polen zou het de SdRP nog extra lastig kunnen maken.

- ROEMENIE -

De Roemenen kunnen naar het zich laat aanzien op 20 mei naar de stembus, hoewel de meeste politieke partijen nog steeds ijveren voor uitstel tot september. De verkiezingen gaan vooral tussen het Front van Nationale Redding en de drie 'historische' partijen, de Nationale Boerenpartij, de Nationale Liberale Partij en de Sociaal-democratische Partij. Er zijn inmiddels 37 partijen en groepen in het kiesregister opgenomen. De communistische partij is ontmanteld en haar bezittingen zijn geconfisqueerd.

De ideologsiche verschillen tussen het in de revolutiedagen gevormde Front en de partijen zijn niet overal even scherp. Het Front ziet zichzelf als een brede 'democratische formatie' die een markteconomie voorstaat maar grote industriele bedrijven en landbouwgronden in handen van de staat wil houden. De boerenpartij is het op dat punt met het Front eens; de liberale partij wil volledige privatisering van de economie.

In de propaganda van de verschillende partijen krijgen deze onderwerpen nauwelijks aandacht. Het Front en de partijen koesteren grote achterdocht jegens elkaar. De partijen bestempelen het Front als een verkapte voortzetting van het communistische regime. Het Front vreest dat de politieke chaos van voor de Tweede Wereldoorlog in Roemenie terugkeert wanneer de 'oude' partijen het weer voor het zeggen krijgen.

- BULGARIJE -

De nieuwe Bulgaarse leiders hebben aangekondigd dat ergens in de laatste weken van mei vrije parlementsverkiezingen worden gehouden maar een datum hebben ze nog niet genoemd. Van alle (vroegere) communistische partijen in Oost-Europa lijkt de Bulgaarse het minst wankel in het zadel te zitten. Op het partijcongres, begin deze maand, zijn nieuwe grondslagen voor een 'democratisch socialisme' vastgelegd. De partij regeert sinds twee weken alleen: de oppositiegroepen en ook de vroeger gelieerde Agrarische Partij hebben geweigerd zitting te nemen in een nieuwe regering.

De belangrijkste oppositiebeweging is de Unie van Democratische Krachten die twaalf groepen verenigt. De actiefste groepen zijn de vakbond Podkrepa en de milieubeweging Eco-Glasnost. Milieu en terugdringing van de communistische overheersing staan centraal, evenals de positie van de Turkse minderheid in Bulgarije.

- TSJECHOSLOWAKIJE -

De eerste vrije verkiezingen sinds 1946 in Tsjechoslowakijke moeten op 8 juni worden gehouden. De communistische partij hoopt dat ze door de uitputtend beleden schuld op het in december gehouden congres en de zuiveringen, van begin deze week en eerder, voldoende van haar gezicht heeft kunnen redden om niet, zoals de Poolse communistische partij, bij de verkiezingen te worden weggevaagd.

Een recente opiniepeiling geeft de communisten 8,4 procent van de stemmen. De twee grootste oppositiegroepen, het Tsjechische Burgerforum en het Slowaakse Publiek tegen Geweld, komen samen op 29 procent. De Groenen krijgen omstreeks 10 procent van de stemmen en de vroegere blokpartijen, de Socialistische Partij en de Volkspartij, elk zo'n 6 procent. Belangrijke thema's bij de verkiezingen zijn het milieu en het verder terugdringen van de communistische invloed.