Partij van de Arbeid worstelt met zichzelf alsregeringspartij

DEN HAAG, 22 febr. - Partijleider Kok vond het gisteravond nodig eens naar de PvdA-fractie te gaan. Gewoon bijpraten, heette het officieel. Maar met de gemeenteraadsverkiezingen in het vooruitzicht was het Kok en de fractietop vooral te doen om de toenemende onrust en onvrede in de eigen gelederen de kop in te drukken. De PvdA worstelt met zichzelf. De slechte uitslagen in de opiniepeilingen zijn daar een afspiegeling van. Vooral het geringe vertrouwen dat het nieuwe kabinet geniet, baart zorgen. Met geruststellende woorden over foutenmarges nemen de fractieleden geen genoegen. Ze weten zelf maar al te goed dat het niet lekker loopt.

Het gegniffel over sociale vernieuwing, het motto van dit kabinet, zit de fractie hoog. Menig Kamerlid kneep de afgelopen weken de tenen bij elkaar toen de eigen ministers d'Ancona van WVC en Dales van Binnenlandse Zaken dit PvdA-onderwerp 'verkwanselden' met moeizame omschrijvingen en holle retoriek. Berichten dat minister-president, tevens CDA-leider, Lubbers het heft over heeft genomen, bevestigden de Kamerleden alleen maar in hun vermoeden dat het overleg tussen de eigen bewindslieden niet gesmeerd loopt. In de fractie zien sommigen met lede ogen aan hoe de sociale vernieuwing is weggeglipt uit de vingers van de sociaal-democratie. Het begrip was in de verkiezingscampagne de vondst van de PvdA. Tot verbazing van sommige sociaal-democraten werd het zonder slag of stoot overgenomen als motto van het nieuwe kabinet. In de kleine vier maanden daarna is sociale vernieuwing echter voor de buitenwereld verworden tot een lege huls.

De fractie heeft het niet alleen moeilijk met de bewindslieden, maar kan ook zelf haar draai niet vinden. Oppositievoeren, dat was makkelijk. Na twaalf jaar ging het op de automatische piloot. Maar nu ze zo'n vier maanden met het CDA in het kabinet zitten, beseffen de sociaal-democraten dat aan een regeringsfractie hele andere eisen worden gesteld. Enige sturing in het overgangsproces ontbreekt. Fractieleden vragen zich nog steeds af of ze 'hun kabinet' nu door dik en dun zullen steunen of gewoon een eigen koers moeten varen? Ook met hun houding ten opzichte van de CDA-fractie weten ze nog geen raad.

De man die hier enige leiding aan zou moeten geven, houdt zich stil. Fractievoorzitter Woltgens zit klem, zegt een PvdA-kamerlid vergoeilijkend. Het is zijn aard niet om een onafhankelijke lijn uit te stippelen tegenover het kabinet. Dat hij onderhandelaar was tijdens de formatie, versterkt dat alleen maar. Als altijd wil Woltgens het liefst overal tussendoor laveren. Met als enige lijn het benadrukken van al het goede dat de PvdA weet binnen te slepen.

Kok moest gisteren de fractie weer verzoenen met de eigen bewindslieden en zichzelf. Een opbeurend woord hadden de fractieleden wel nodig. Maar net als twee weken geleden gaf de vice-premier de buitenwereld de schuld van de malaise. Op de partijraad in Amsterdam wilde Kok dat het afgelopen was 'met het cynisme, het afstandelijke, het laatdunkende, waarmee soms met het begrip sociale vernieuwing de spot wordt gedreven'.

Niemand hoefde meer bij hem aan te komen met de vraag wat sociale vernieuwing nou eigenlijk is. Zelf kwam hij echter ook toen weer niet veel verder dan de woorden die in zijn mond bestorven lijken: solidariteit en kwaliteit.

In de fractie geloven ze in de idee achter sociale vernieuwing. Dat het maar holle woorden zouden zijn, wijzen ze van de hand. Het was in hun ogen een goede verzamelnaam voor de nieuwe accenten die het kabinet moet zetten. 'Maar het begrip is met ons op de loop gegaan', zegt een Kamerlid. De speurtocht naar de preciese definitie zit de fractie dwars. Verongelijkt wijzen sommigen erop dat toch ook niemand precies weet wat onder 'de verantwoordelijke samenleving' van het CDA moet worden verstaan.

Waar de PvdA zich vooral zorgen over maakt, is de warme belangstelling van minister-president Lubbers. De opmerking van het SGP-kamerlid Van der Vlies dat het CDA er vandoor gaat met het PvdA-speeltje, was volgens sommige PvdA'ers zeer raak. 'Maar we laten het ons ook afpakken', is de teneur. De PvdA dacht de buit binnen te hebben toen de woorden sociale vernieuwing eenmaal in het regeerakkoord stonden. Verzuimd was even verder te denken. Een uitgewerkt concept achter de mooie idealen ontbrak. Laat staan dat er een strategie was ontwikkeld om het uiteindelijk doel te bereiken. Er bestond alleen een notie van waar het heen moest: het doorbreken van de verkokering zodat gemeenten meer armslag krijgen bij de aanpak van de werkloosheid en de verloedering.

Terugblikkend op de kabinetsformatie zegt een PvdA-kamerlid dat de fractie veel te snel heeft ingestemd met het regeerakkoord. 'Maar we wisten ook niet wat we hoorden.'

Ineens was er geld voor de arbeidspools, terwijl dat in de jaren daarvoor nooit kon. Ook de uitkeringsgelden mochten van het CDA plotseling worden gebruikt voor het creeren van banen. Tot dan toe een doorn in het oog van oud-minister Ruding van Financien.

In de roes van dat moment heeft de fractie verzuimd vervolgens concrete afspraken te maken over bijvoorbeeld de brede doeluitkering voor gemeenten. De PvdA was daarover in de verkiezingstijd al begonnen en zag het als een instrument om haar doel te bereiken. Tijdens de formatie is wel gewaarschuwd voor wat zich inmiddels voltrok, maar het was tegen dovemansoren. Daardoor kregen alle ministers, ook die van de PvdA, de kans zich te verzetten tegen elke poging hen geld of bevoegdheden te ontnemen.

Een ander PvdA-kamerlid vindt dat de fout voor een groot deel bij Kok ligt. 'Het is net als vroeger in de fractie. Kok is wel een leider, maar louter passief. Hij reageert alleen.'

De vice-premier heeft er niet aan gedacht om direct na het sluiten van het regeerakkoord een interne commissie in te stellen die voor de PvdA een concept over sociale vernieuwing had moeten uitwerken. De PvdA verloor daardoor haar voorsprong op het CDA. Het PvdA-kamerlid vindt de opstelling van Kok 'zeer problematisch'. Ook andere Kamerleden maken zich daar zorgen over. Op het wekelijkse bewindsliedenoverleg wordt alleen punt voor punt de agenda voor de ministerraad afgehandeld. Onder leiding van Kok verdedigen de PvdA-bewindslieden op donderdagavond voornamelijk hun eigen belangen en bekvechten ze met elkaar. De vice-premier zwengelt nooit een discussie aan over de grote lijnen of over een strategie om een doel te bereiken. De enigen die daar oog voor hebben, zijn Ritzen (Onderwijs) en Simons (Volksgezondheid). Een PvdA-Kamerlid vreest dat de houding van Kok zich de komende jaren zal wreken. 'Ook de uitvoering van het Nationaal Milieubeleidsplan vraagt om een strategie, zodat niet meteen toegegeven hoeft te worden aan het verzet van belangengroeperingen.'

De fractie is het erover eens: De PvdA-bewindslieden hebben fouten gemaakt in de eerste maanden dat ze in het kabinet zitten. Het grote probleem is echter niet het gebrek aan bezielend en bindend leiderschap van Kok, maar de omschakeling van oppositiepartij naar regeringspartij. Om te kunnen regeren is meer nodig dan alleen het bedenken van alternatieve plannen zoals de PvdA de afgelopen jaren deed. Het ontbreekt de sociaal-democraten aan ervaring in het omzetten van die plannen in beleid. Daarvoor is inzicht nodig in het functioneren van de bureaucratie en het politieke spel in de ministerraad.

In de fractie dringt nu het besef door dat het gebrek daaraan de sociaal-democraten opbreekt: Het geeft Lubbers alle ruimte om zijn spel te spelen. De minister-president weet precies hoe hij in bilateraaltjes andere ministers aan zich moet binden of tegen elkaar uit kan spelen. En hoe hij met notities van zijn eigen ambtenaren het voortouw in de discussie kan houden. Kok was daarvoor al tijdens de verkiezingscampagne gewaarschuwd. Toen hij voor de eerste keer in de Amsterdamse Balie het begrip sociale vernieuwing liet vallen, was het gezelschap van werknemers, bankiers, politiemensen, burgemeesters en wethouders daar zeer van geporteerd. Goed idee, maar de PvdA moest het wel uitwerken en de realisatie van hun plannen goed begeleiden. De PvdA-fractie heeft inmiddels ontdekt dat het daar nu juist aan ontbreekt.