Noordelijke eilanden hebben gevoelswaarde voor Japan

SAPPORO, 22 febr. - Het spookt deze ochtend aan de oostkust van Hokkaido, het noordelijke hoofdeiland van Japan. De wind is guur, regen en natte sneeuw komen naar beneden. Sawao staat te kleumen op een houten vlonder in de haven van Nemuro-Shibetsu. De oude visser slaat zich op de borst en schreeuwt: 'Ze zijn van ons!' Hij wijst naar de horizon, waar Konashiri moet liggen, een van de vier Japanse eilanden die in 1945 door het Rode Leger zijn bezet en nooit teruggegeven. Noordelijke Territoria noemt Japan de gebieden. Koerillen heten zij voor de Sovjet-Unie: Konashiri, Etorofu en twee groepjes kleinere eilanden, de Shikotan en de Habomai. Het grensgeschil is de reden dat de Sovjet-Unie en Japan nooit een vredesverdrag hebben gesloten. Officieel is er alleen sprake van een wapenstilstand. Tokio laat geen gelegenheid onbenut de kwestie ter sprake te brengen, zulks tot grote irritatie van Moskou. Sovjet-premier Nikolaj Ryzjkov zei vorige week tijdens een bezoek aan Australie dat Japan op moet houden met 'zeuren' over de Koerillen. Ryzjkov vindt de Japanse opstelling 'niet produktief'.

De Sovjet-bewindsman gaf niet aan hoe de kwestie moet worden opgelost en of het Kremlin bereid is de vrede te tekenen.

Fabel

Ook Gennadi Gerasimov, de woordvoerder van het ministerie van buitenlandse zaken in Moskou, liet deze week zijn licht schijnen over de kwestie. Gerasimov verwees daarbij naar een Georgische fabel. De wind en de zon lieten allebei een oogje vallen op een bevallige dame en gingen de strijd aan wie haar het snelst uit de kleren kon krijgen. De wind mocht het eerst proberen. Hij blies en blies, maar de vrouw trok alleen maar meer kledingstukken aan. Tenslotte gaf de wind het op. 'Toen kwam de beurt van de zon', zei Gerasimov. 'En de zon begon warmer en warmer te schijnen en het resultaat was dat de dame zich uitkleedde.'

Wijze les van Gerasimov voor de Japanners: doe zoals de zon dan komt alles wel goed.

Gerasimov zei dat binnen de Sovjet-regering een debat aan de gang is over de toekomst van de eilanden. Daarbij verzet een blok zich tegen teruggave, omdat dit een 'gevaarlijk precedent' zou creeren, maar zijn sommige anderen wel voor een compromis. De regering in Tokio heeft van haar kant herhaaldelijk laten doorschemeren de Sovjet-Unie economische hulp te willen geven mits zij alle eilanden terugkrijgt. Naar aanleiding van de democratische ontwikkelingen in de Sovjet-Unie meent het ministerie van buitenlandse zaken dat 'het tijd is voor een drastische verbetering van de Sovjet-Japanse betrekkingen' en een oplossing voor de Noordelijke Territoria-Koerillen-kwestie. Woordvoerder Taizo Watanabe: 'We hopen dat het nieuwe denken in de Sovjet-Unie zijn weerslag zal vinden in haar politiek en in het Aziatische deel van de Stille Oceaan.'

Het probleem voor Moskou is vermoedelijk niet de strategische waarde van de gebieden. Het Sovjet-schiereiland Sachalin, dat over land kan worden bevoorraad, ligt net zo dicht bij Japan. Mocht het Kremlin kwade bedoelingen hebben tegen Japan dan is Sachalin de aangewezen uitvalsbasis. Moskou zit echter met het probleem van dertigduizend burgers op de Koerillen die hun grondgebied liever niet willen verlaten. Japan wil de eilanden alleen 'leeg' terughebben. Ook voor de Japanners zijn de gebieden niet van onschatbare economische of strategische waarde. In oppervlakte stellen de eilanden niet veel voor (het grootste eiland Etorofu is 200 kilometer lang maar smal en dat geldt ook voor Konashiri). Voor Japan is het eerder een gevoelsmatige aangelegenheid. Het Japanse keizerrijk werd in augustus 1945 bezet door de Amerikanen. Enkele zuidelijke eilanden waaronder Okinawa stonden 27 jaar lang onder Amerikaans militair bestuur, maar alles werd uiteindelijk keurig teruggegeven. De Japanners vinden dat de Sovjet-Unie ook al lang zo genereus had moeten zijn de door haar bezette gebieden te ontruimen.

Troefkaart

Japan grijpt alles aan om zijn historische gelijk te bewijzen. Moskou verklaarde vorig jaar het geheime protocol in het Molotov-Ribbentrop-pact waarin de bezetting van de Baltische staten werd geregeld ongeldig. Japan zegt dat in het Akkoord van Jalta in 1945 door de vier grote mogendheden een soortgelijke geheime passage is opgenomen over Russische annexatie van zijn Noordelijke Territoria. Maar de grote Japanse troefkaart is de yen. Michail Gorbatsjov heeft te weinig geld - de Japanse regering veel, heel veel. Waar vorige machthebbers steeds hebben geweigerd op de Japanse eis van teruggave in te gaan - Stalin overwoog in 1950 even twee eilanden terug te geven maar zag er toch van af - is het niet denkbeeldig dat Gorbatsjov yens voor zijn eilanden kiest. In 1991 zal Gorbatsjov een bezoek brengen aan Tokio, het eerste van een Sovjet-leider. Gorbatsjov vlast op Japanse financiele steun voor de ontwikkeling van het Sovjet-Verre Oosten, waar de economische situatie nog slechter is dan in de meeste Sovjet-republieken. De bureaucraten in Moskou hebben grote plannen voor het gebied, waar de stad Nachodka een speciale economische zone zou moeten worden naar Chinees voorbeeld. Het gebied kenmerkt zich door een zeer gebrekkige infrastructuur. Japan wil wel investeren, maar dan bij voorkeur in de vitalere delen van de Sovjet-Unie. Het Japanse bedrijfsleven staat niet te springen om uitgerekend in Siberie geld te steken. Zien we daar wel iets van onze investeringen terug, is de overweging. Gorbatsjov ziet meer aantrekkelijke kanten van toenadering tot de Japanners. Via Tokio hoopt hij te kunnen inbreken in de PECC (Pacific Economic Cooperation Conference), die niet alleen in de regio, maar ook op wereldniveau een steeds belangrijkere factor wordt. Japan is al een economische supermacht, Zuid-Korea en Taiwan zijn hard op weg dat te worden en daar wil de Sovjet-leider gaarne bij achteropspringen.

    • Lolke van der Heide