Indonesie drukte coup ruw de kop in

AMSTERDAM, 22 feb - De vier Indonesische ter dood veroordeelde ex-lijfwachten van oud-president Sukarno die vorige week werden geexecuteerd nadat hun gratieverzoek door president Suharto was afgewezen, behoren tot een groep van enkele honderden mensen die werden veroordeeld op grond van hun betrokkenheid bij een mislukte poging tot staatsgreep in september 1965. De Indonesische autoriteiten staan op het standpunt dat na afwijzing van een gratieverzoek alleen nog executie kan volgen. Volgens een schatting van Amnesty International wachten nu nog tien mensen in de dodencel van wie een gratieverzoek is afgewezen. Minister Lubbers noemde deze week een aantal van vijftien.

De militaire groep die de staatsgreep in 1965 de kop indrukte en vervolgens de macht overnamen stond onder leiding van generaal Suharto. In 1967 werd hij tot president en opvolger van Sukarno benoemd. Suharto regeert het land nog steeds.

Macht

De militairen beschuldigden de communisten ervan de macht te hebben willen grijpen. De communistische partij (PKI) en alle organisaties en vakbonden die met die partij waren gelieerd werden buiten de wet gesteld. In het najaar van 1965 en begin 1966 werd er massaal jacht gemaakt op communisten en mensen met linkse sympathieen. Tussen een half miljoen en een miljoen mensen kwamen daarbij om het leven en naar schatting 150.000 mensen werden gearresteerd. Het overgrote deel van deze mensen heeft jaren onder beroerde omstandigheden zonder enige vorm van proces vastgezeten. In de loop van de jaren '70 werden geleidelijk aan de 'lichtere' gevallen vrijgelaten. Eind 1979 werd onder internationale druk de laatste groep 'zware' politieke gevangenen van de zogenoemde A-categorie vrijgelaten. De bekendste onder hen was de schrijver Pramudja Ananta Tur.

Vanaf het eind van de jaren zestig werden tien jaar lang processen gevoerd tegen mensen die ervan werden verdacht direct betrokken te zijn geweest bij de staatsgreep. Daartoe waren speciale militaire rechtbanken ingesteld. Hoger beroep was niet mogelijk, alleen een gratieverzoek.

Dwang

Die processen verliepen, volgens onafhankelijk waarnemers, niet altijd even vlekkeloos. Verdachten werden niet zelden bij voorbaat schuldig geacht; door de raadsman voorgestelde getuigen a decharge werden regelmatig door de rechtbank geweigerd en verdachten maakten dikwijls gewag van onder dwang, bedreigingen en geweld afgedwongen bekentenissen.

Vast staat dat tijdens de 600 processen waarvan verslagen bestaan - er werden meer dan duizend processen gevoerd - er 74 doodvonnissen vielen. Een onbekend aantal van die vonnissen is direct voltrokken, van een eveneens onbekend aantal anderen werd het doodvonnis omgezet in levenslang. Zo bleven er 35 tot 40 over die een gratieverzoek indienden bij president Suharto. Hij wees ze allemaal af.

Sinds 1984 zijn er, inclusief de vier die vorige week werden doodgeschoten, 25 doodvonnissen uitgevoerd tien tot twintig jaar nadat de betrokken daartoe waren veroordeeld. Van de mensen die lange gevangenisstraffen kregen zitten er naar schatting nog enkele tientallen vast.