HET GELIJK VAN HAYEKWerk liberale econoom en Nobelprijswinnaar in Oost-Europa verslonden

Socialisme staat gelijk aan dictatuur. De vrije markt is het enige systeem dat de macht van de ene mens over de ander zo klein mogelijk maakt, schreef de liberale econoom Von Hayek al in 1944. Ruim veertig jaar lang moest de vrije markt-ideoloog met lede ogen toezien hoe beleidsmakers in het Westen wegliepen met de ideeen van zijn tegenvoeter Keynes. Ik heb lang moeten wachten, zegt Hayek, maar nu wordt mijn werk in Oost-Europa verslonden.

Friedrich August von Hayek, Nobelprijswinnaar economie en de belangrijkste theoreticus van het economisch liberalisme van deze eeuw, haalt zijn gelijk binnen. 'In de jaren dertig ben ik tot de conclusie gekomen dat een centraal geleide volkshuishouding nimmer een efficiente oplossing kan vinden voor de economische problemen en dat overheidsbemoeienis leidt tot dictatuur. Ik heb er lang op moeten wachten maar de gebeurtenissen van de afgelopen maanden in Oost-Europa bewijzen dat ik het bij het rechte eind had', zegt de negentigjarige professor in zijn studeerkamer in Freiburg. 'Ideeen met de werking van dynamiet', zo heeft de Amerikaanse econoom John Kenneth Galbraith het in de jaren na de Grote Depressie ontwikkelde liberale gedachtengoed van Hayek eens aangeduid. In zijn in 1944 verschenen magnum opus 'The Road to Serfdom' (De weg naar de slavernij) betoogde Hayek dat volledige economische vrijheid een absolute voorwaarde is voor elke andere vorm van maatschappelijke vrijheid.

Van dat standpunt wenst de liberale econoom nog steeds geen duimbreed af te wijken, en de teloorgang van het economische stelsel in Oost-Europa sterkt hem alleen maar in die houding. Dat ook in veel westerse industrielanden de rol van de overheid in het economische verkeer de afgelopen decennia is toegenomen zonder dat dat tot het verval van democratieen heeft geleid, brengt hem geenszins aan het twijfelen. 'Iedere afwijking van het klassieke liberalisme is een onherstelbare stap in de richting van het socialisme. En het socialisme staat gelijk aan dictatuur. Gegeven de varieteit van de menselijke behoeften en de complexiteit van de arbeids- en kapitaalstructuur die nodig is om de behoeften te bevredigen, is het socialisme theoretisch en praktisch onmogelijk', zegt Hayek.

Keynes

Zijn economische theorieen golden in de jaren dertig als het intellectueel alternatief voor die van John Maynard Keynes. Zowel Hayek als Keynes probeerden een theorie op te stellen die economische crises zouden kunnen verklaren en - belangrijker - hoe nieuwe crises konden worden voorkomen. Hayek verklaart een crisis uit een spaartekort; in zo'n situatie wordt te veel geconsumeerd en blijven de investeringen achter. Keynes meende juist dat een overvloed aan besparingen een crisis veroorzaakt omdat er in zo'n situatie te weinig wordt geconsumeerd.

Volgens Keynes was de remedie tegen een tijdelijke terugval in de conjuncturele vraag simpel: een expansief begrotings- of monetair beleid. Hayek echter ziet bezuinigingen, vermindering van consumptie en loonsverlagingen als recept om een crisis te lijf te gaan. 'Over de oorzaak van crises zijn Keynes en ik het nooit eens geworden', verzucht Hayek. 'Maar bedenkelijker vind ik dat Keynes en zijn volgelingen systematisch de invloed en macht van de overheid hebben overschat.' Het teleurstellende voor Hayek is echter geweest, dat niet hij maar juist zijn intellectuele tegenvoeter in de naoorlogse jaren grote triomfen heeft gevierd. Het succes van Keynes had zelfs tot gevolg dat Hayeks boeken voor een periode van bijna veertig jaar in de bibliotheek van beleidsmakers bleven staan. Tot halverwege de jaren zeventig gingen deze er vanuit dat met het budgettaire en monetaire instrumentarium de economische ontwikkeling onder controle zou kunnen worden gehouden.

Pas in de loop van de jaren zeventig trad een kentering op in het politiek-economische denken in de westerse industrielanden. Al na de eerste oliecrisis in 1973 bleek een 'keynesiaanse' aanpak van de optredende recessie geen onverdeeld succes op te leveren. En na de tweede oliecrisis in 1979/1980 groeide algemeen het besef dat de overheid niet moet sturen, maar belemmeringen moet wegnemen.

Daarmee wonnen de liberale theorieen van Hayek, en zijn latere geestverwant Milton Friedman, weer terrein. Voor de beleidsmakers was het zaak om Hayeks liberale bijbel 'The Road to Serfdom' weer tevoorschijn te halen.

De in 1899 in Wenen geboren Hayek schreef dit standaardwerk toen hij in Londen woonde en zag dat het socialisme in die oorlogsjaren sterk aan populariteit won in Groot-Brittannie. Met 'The Road to Serfdom' wilde hij de Britse samenleving waarschuwen tegen die ontwikkeling en een dreigend verval van de Britse beschaving. 'Onze generatie heeft vergeten dat eigendomsrechten de belangrijkste garantie voor ieders vrijheid vormen', schreef Hayek in 1944.

Dwang

Eigendomsrechten zijn volgens Hayek opgesteld om absoluut zeker te zijn dat de overheid zich niet mengt in het persoonlijk leven van de mens. 'Maar in een socialistische economie kan de overheid het eigendomsrecht niet respecteren omdat zij de uitvoering van de overheidsplannen in de weg staan. Een socialistische economie leidt tot dictatuur omdat het de meest effectieve manier is om de regering dwang te laten uitoefenen. De vrije markteconomie met haar keuze- en concurrentievrijheid is het enige systeem dat de macht van de ene mens over de ander zo klein mogelijk maakt.' Nu, met de ontwikkelingen in Oost-Europa, geniet Hayek alsnog van het eigen gelijk dat hij in zijn ogen heeft gekregen. 'Ik heb gehoord dat 'The Road to Serfdom' op dit moment in Polen, Hongarije en Tsjechoslowakije wordt verslonden', zegt hij met een twinkeling in zijn ogen. 'Ik heb ook gehoord dat de machthebbers in het Kremlin het principe van particulier eigendom gaan erkennen en dat ze deze erkenning ook wettelijk gaan garanderen. Een belangrijke beslissing van Gorbatsjov, waarmee hij teruggrijpt naar het negentiende eeuws liberalisme.' Maar die stap is nog lang geen garantie voor 'vrijheid' in de Sovjet-Unie, stelt Hayek met nadruk. Die garantie is er pas als het prijsmechanisme en het marktstelsel in volledige vrijheid kunnen functioneren. Dat ideaal van een vrij marktmechanisme is nooit 'uitgevonden', maar is 'het resultaat van het menselijk handelen en niet van menselijk denken', legt Hayek uit. Juist omdat deze structuren heel langzaam ontstonden, belichamen zij de kennis en ervaring van vele generaties. 'Daarom is er ook geen blauwdruk aan te geven voor Oost-Europa. Ieder land zal op grond van historische en cultuurspecifieke elementen een weg moet vinden naar het marktmechanisme. Die ontwikkeling moet vanuit de samenleving komen, zonder sturing van bovenaf. En voor die ontwikkeling is voor alles vrijheid nodig.'

    • Cees Banning