L. Zeebroek alias Kamagurka; Een bizarre grappenmaker

Kamagurka, alias Luc Zeebroek, maakt sinds zijn knapenjaren bizarre, onzinnige, schokkende, grappige of gewoon melige cartoons, ongehinderd door overwegingen van burgermansfatsoen. De liefhebbers lachen zich suf, de rest van de wereld ergert zich of voelt zich gekwetst. Hij is tekstschrijver, zingt, treedt op en stelt een eigen tijdschrift samen. Zijn vrienden noemen hem een lieve, zachtaardige, verlegen man, die het liefst thuis is bij vrouw en kinderen. Voor de Vlaamse televisie maakte hij Lava, een serie van zes programma's, waarvan morgen het tweede wordtuitgezonden. De VPRO zal de serie in Nederland op tv brengen. 'Hoe lang ik Kamagurka ken? Daar heb ik geen idee van, maar ik herinnermij nog heel goed de dag dat hij binnenstapte bij Humo, gewoon door de deur. Dat is eigenlijk het enige normale dat ik sindsdien van hem gezien heb.'

Guy Mortier, hoofdredacteur van het Vlaamse tv-blad Humo, vond de tekeningen die Kamagurka hem toen liet zien, precies de juiste toon hebben. 'Ik heb zijn tekeningen over alle mogelijke pagina's en artikelen gesprenkeld. Het was aanvankelijk wel een schok, ze waren toen een stuk rauwer dan nu. Geniaal is een groot woord, maar ik was er volledig van overtuigd dat hij bijzonder begaafd was. Een beetje rebelse, milde tot soms wat scherpere anarchistische trekken, dat heeft hij allemaal. En lachen, op een heel eigen, dwarse manier.' Lachen is belangrijk voor Kamagurka, die 33 jaar geleden als Luc Zeebroek in het Belgische Nieuwpoort werd geboren, met klompvoeten. Luc: 'Mijn moeder vertelde me later dat ik de eerste twee jaar van mijn leven constant heb gehuild. Dus heb ik genoeg geweend, al word ik honderd jaar.'

Op zijn tiende verhuisde Luc met zijn ouders naar Oostende, zijn voeten waren toen al operatief rechtgezet. Nu loopt hij, zegt vader Roger Zeebroek, 'als het moet 25 kilometer'.

Luczegt niet erg fanatiek te zijn. 'Als ik bij het joggen word voorbijgestoken, denk ik: Maar ik kan lekker beter roken!' Vader Rogier vindt zijn zoon een beetje een fenomeen, 'en de mama is ook erg trots op hem'.

Al vroeg was Luc volgens zijn vader een heel zelfstandig kind, met een uitgesproken karakter. 'Hij was heel braaf eneerlijk en hoorde altijd tot de besten van de klas.'

Luc zelf herinnert zich vooral de grote pakken strafwerk. In de godsdienstles -hij had het katholieke geloof als rijpe kleuter al afgedaan als 'flauwekul' - deelde hij de bank met Billy God. 'Die leraar had het er steeds over dat God overal aanwezig was, en dan zei ik: Nee, hij zit naast mij.'

Punk

Het tekenen is, zegt hij, automatisch gekomen. 'Als je zeventien jaar oud bent, is tekenen het enige medium waar je je in thuisvoelt. Ik zat continu te tekenen, eigenlijk uit noodzaak, om iets te doen. Het is een heel directe manier van communiceren op papier. Tekst vind ik het belangrijkste, maar het leest veel sneller alser een tekening bij gemaakt is.'

In zijn schooljaren gaf hij al boekjesuit in eigen beheer, zoals Verloren Inkt. In Gent verdiepte hij zich op de kunstacademie korte tijd in de animatiefilm. Daar ontmoette hij Peter van Heirseele, die als Herr Seele nog altijd zijn theaterpartner is. Ook Johan de Smet, componist en begeleider van het duo, zat toen op de academie.

In die tijd ontdekte hij de punk en leefde zich uit in groepen als Kama en de Gurka's, de Dachau Dolly's en De Vlaamse Primitieven. Mortier: 'In punk zijn al geen wetten, maar zelfs daar brak hij mee. Dat was punk in het kwadraat, de totale chaos, de totale anarchie en toch leuk'. In 1977 won Kamagurka in Belgie de Stripgidsprijs. Daar kwam veel kritiek op van mensen die zeiden dat hij niet kon tekenen. Volgens Jan Smet, de 'stripoloog' en oprichter van het blad Stripgids, die Luc in het begin van zijn carriere leerde kennen, werd dat gezegd omdat mensen niet wilden toegeven dat ze geshockeerd waren door de inhoud van de cartoons.

Kamagurka's tv-serie Lava markeert een ommezwaai. Mortier: 'Hij werd altijd bijna als een paria beschouwd door de rest van de pers. Het werd als not done beschouwd wat hij allemaal durfde, tekende en schreef. En nu opeens lijkt hij aanvaard te zijn. Er is bijna geen krant of ze hebben hem op de voorpagina gehad in de aanloop van de serie.' Een uitzondering vormt het linkse dagblad De Morgen. Plaatsvervangend hoofdredacteur Piet Piryns, gevraagd naar zijn opvattingen over Kamagurka, zegt hem veertien jaar geleden het laatst te hebben gezien. Verder verwijst hij naar een opstel uit 1984 waarin hij zich 'niet vleiend' uitlaat over Kamagurka. Over een interview met Kama, dat hij uit de krant heeft gehouden, zwijgt hij. Mortier van Humo: 'Dat had te maken met het feit dat hij, zeer terecht, een groot stuk van het interview de lof zong van Humo.' De auteur Herman Brusselmans, sinds jaren bevriend met Kama, heeft een andere reden gehoord. 'Ik ben daar in juni met mijn column aan de deur gezet en Kama heeft tegen die journalist gezegd dat hij dat niet verantwoord vond.' Kamagurka zegt dat Piryns die opmerkingen 'irrelevant' en denigrerend voor De Morgen noemde. De werkelijke reden is volgens hem de vrees voor de commerciele Vlaamse tv. 'Ze hebben schrik dat de adverteerders aanstootnemen en wegblijven. Maar ik heb vrede gesloten met Piet Piryns.'

Het interview wordt alsnog geplaatst, in gekuiste vorm.

In het begin van de jaren tachtig publiceerde De Morgen de strip Cowboy Henk. Herr Seele maakte de tekeningen, Kamagurka schreef de teksten. Toen deze wat erg filosofisch werden, op basis van een scenario waarvoor een bridgeboekje model had gestaan, strooiden de scheppers er wat seks in, maar een zin als 'pijpen is troef' werd niet acceptabel gevonden. De strip werd na protesten van de grafici bij De Morgen zonder uitleg aan de lezers en de makers stopgezet.

Poezie

Buiten eigen land was Kamagurka minder controversieel. Zijn werk is of was te zien in deze krant, de Haagse Post, de Volkskrant, Oor, het Franse satirische blad Hara Kiri en in Engelstalige bladen. Wie met hem te maken heeft, roemt zijn ongelooflijke werklust. Herr Seele, zelf een moeizaam werker, die een tekening desnoods duizend keer over doet, vindt de tekeningen van Kamagurka 'geniaal'. 'Ik bedoel dan de genialiteit die vaak aanwezig is bij kinderen. Die verliezen dat op een bepaalde leeftijd, maar die kinderlijke verbazing, die is bij Kamagurka gebleven. En verder werkt hij hard. Wat hij doet heeft hij van nergens, hij heeft zelf een eigen stijl ontwikkeld. Het heeft te maken met poezie, het is moeilijk te voorspellen wat hij gaat zeggen. Kama's genie komt voort uit de intuitie. Hij kan heel goed tekenen, fantastisch goed. Hij kan wat hij denkt perfect weergeven in een tekening.'

Ook Hec Leemans, 'ambachtelijk' tekenaar van de historische strip Bakelandt en een oude vriend, noemt het werk van Kamagurka 'bij tijd en wijlen geniaal'. 'Maar toch moet zijn werk, moeten cartoons en strips in het algemeen, niet te veel worden geanalyseerd. Het is in de eerste plaats entertainment. Al die mensen die dat werk dan gaan uitleggen, willen alleen zichzelf valoriseren.' In de beginjaren tekende Kamagurka wekelijks een, twee, drie schetsboeken vol. Van de vijftig of honderd tekeningen die hij leverde, selecteerde Mortier er een stuk of tien. 'Hij was mijn vuilnisman, hij sorteerde het afval, met een schaar, genadeloos', zegt Kamagurka. 'Ik tekende urenlang, tot ik compleet gaga was, elke dag weer.'

Intussen selecteert hij zelf. 'Ik weet nu zelf wel wat leuk is. Het is raar, maar dat heb ik geleerd met optreden. Dan besef je welke grappen werken en welke niet, je leert veel over het ritme van grappen. Ik heb het gevoel dat ik beter leer schrijven.'

Door zijn televisiewerk tekent hij nu veel minder. 'Ik zal altijd ook blijven tekenen, maar op den duur gaat het zo enorm makkelijk, je hebt je tekst, je maakt dat manneke erbij en je bent klaar. Televisie vraagt veel intensiever werken.' Als gast in tv-programma's was hij weinig populair. Mortier verhaalt hoe hij in een directe uitzending tien minuten lang door het decor en achter de camera's rende en bij de gasten ging zitten. 'Hij kwam overal tussen. Dat was zeer leuk, maar het werd niet steeds geapprecieerd.'

In de loop der jaren is Kamagurka wat kalmer geworden en in zijn optreden professioneler. Mortier: 'Aanvankelijk vertikte hij het om zijn teksten, voor zover hij die voorbereidde, van buiten te leren. Het leek bijna zijn bedoeling om de mensen zo snel mogelijk de deur uit te krijgen, met getreiter en ouderwetse Beschimpfung. Zodra ze begonnen te jouwen, bloeide hij helemaal op.'

Gieren

In 1978 verscheen de eerste bundeling van Kamagurka's werk, onder de titel Het ruikt hier naar onzin. Volgens zijn vrienden is hij zeer kritisch. Kamagurka: 'Ik probeer altijd mijn best te doen. Ookal is het complete onzin, het moet pefect zijn, anders is het niet goed.'

Rogier Dijkman heeft goede herinneringen aan de samenwerking voor de VPRO. 'Bij het terugdraaien van opnames stond hij soms te gieren om zijn eigen grappen. Direct daarna zei hij dan:Maar we zenden het toch niet uit.' Dijkman is niet erg enthousiast over de eerste aflevering van Lava en over 'dat stuk met Wally in Space' al helemaal niet. Toch is sprake van een succes. Het aantal kijkers liep tegen de 800.000 en de waardering was zeer hoog, zegt Frans Brood, die de boekingen regelt van voorstellingen van Kama en Seele. 'Het loopt storm, vooral na de uitzending.'

Brood vertelt van de 'enorme sfeer' bij optredens van het duo en noemt als nadeel dat de fans weinig kritisch zijn.

Vrijdag in het Hofpleintheater ontbrak die sfeer. Welgeteld 27 mensen hadden zich over de zaal verspreid voor een optreden van Kamagurka als Kamiel Kafka, begeleid door pianist Johan de Smet. Kamiel, aanvankelijk een dichter die dichters te kakken zette, is nu een figuur die in maffe kledij een breder scala van grappen biedt.

Na een halfuur wordt het optreden gestaakt. Luc Zeebroek is zichtbaar aangeslagen. Zonder reacties uit de zaal gaat het niet. 'Ik kon niet in die rol kruipen, het was alsof ik in een echoput stond te roepen. Als iemand lachte, klonk dat zo hard dat het zelfs storend was. Maar misschien is het wel goed om de benen weer op de grondte krijgen na al die volle zalen. Zelfs in Winschoten zat driehonderd man.'

Het Hofpleintheater fungeert sinds de sluiting als kindertheater. Kamagurka stond aangekondigd met de aanbeveling 'vanaf 12 jaar'. 'Het heeft mijn eetlust gelukkig niet aangetast', zegt hij later op de avond bij de laatste hap vis in een Japans eethuis. 'Dit was zeer lekker.' (Foto NRC Handelsblad/ Vincent Mentzel)

    • Dick Rondeltap
    • Els Flipsen