Knap geconstrueerde Diogenes over Oost-Europa

Jack F. Matlock jr., ambassadeur van de Verenigde Staten in de Sovjet-Unie, is het vleesgeworden gelijk van rechts. Parmantig stapte hij gisteravond, in VPRO's buitenlandrubriek Diogenes, door de straten van Moskou met een gezicht van 'wij hebben het altijd al gezegd'. En even later zei hij het met zoveel woorden: president Reagan had in de jaren '80 al het grootste rechtse gelijk van de wereld toen hij sprak van het Rijk van het Kwaad.

Diogenes was gisteravond een vierluik dat een verhaal vertelde: over hoe het economisch verder moet met al die politiek failliet verklaarde arbeidersparadijzen achter het verkruimelde IJzeren Gordijn. Moet Marx worden herzien? Volgt kapitalisme en niet communisme op het socialisme? Jack F. Matlock jr. wist het zeker en zijn overtuiging werd kracht bijgezet door op het oog vrolijke beelden van Moskovieten die, afgeleid door dixielandmuziek en dansende Disneylandpoppen, in de rij stonden om de wondere wereld van McDonald's binnen te treden.

Het 'rechtse geweld' zwelde aan in het tweede deel waarin de Amerikaanse econoom Jeffrey Sachs zijn theorie over economisch crisismanagment uiteenzette. Sachs is een belangrijk adviseur van de Poolse regering die 's lands economie in duizelingwekkende vaart wil omvormen van plan- tot markteconomie. Sachs heeft zijn reputatie gevestigd als raadgever in onder meer Bolivia, Venezuela en Ecuador. Of zijn hartstocht voor de privesector ook in Polen zal beklijven is een vraag die niet alleen van belang is voor Polen zelf, maar ook voor de andere Oosteuropese landen die hun verloren politieke en economische illusies door nieuwe moeten vervangen.

Hoe moeilijk dat zal zijn, bleek haarscherp uit de reportages in een Poolse linnenfabriek en een kolchoz in de Oekraine. Bij de linnenfabriek in het industriestadje Zyrardow moeten op korte temijn 500 van de 2600 arbeiders worden ontslagen. De nieuwe directeur noemt Sachs' opvattingen 'zeer agressief' en 'roofzuchtig' maar hij ziet geen andere oplossing dan de paardemiddelen die in Warschau worden bereid. De arbeiders, meest vrouwen, weten alleen dat Solidariteit 'maar voor ons moet zorgen'. Nog desolater was de stemming in de kolchoz die in hoog tempo vergrijst. Als de arbeiders wordt gevraagd of ze in de toekomst weer boer op eigen land willen worden, kijken ze met een gezicht alsof ze water zien branden. 'Wij kennen het gevoel van baas-zijn niet', zeggen ze. En: 'Wij kunnen niet werken zonder iemand met een zweep.' Diogenes is een knap geconstrueerde en met verademend geduld gefilmde rubriek. Het leverde gisteravond een reeks argumenten voor de stelling dat het gelijk van rechts moeilijk past op het ongelijkvan links. Moge het debat daarover vooral doorgaan.

    • Gijsbert van Es