Mafia-verklikkers in hongerstaking

ROME, 17 febr. - 'Mozzarella' lag languit op zijn bed toen een bewaker zenuwachtig zijn cel binnenkwam, niet goed wetend hoe hij het moest vertellen. Moeder dood. Zus dood. Tante dood. Alle drie op een dag vermoord door zijn vrienden van vroeger, door de mafia.

Francesco Marino Mannoia, bijgenaamd 'Mozzarella' omdat hij zo gek is op deze buffelkaas, verroerde zich nauwelijks en bleef liggen staren naar het plafond. De bewaker vertelde later tegen de pers dat hij weinig meer had gezegd dan: 'Het was te verwachten.' Zijn broer was al vermoord, in april. Zijn oom zou nog volgen, op 23 december, precies een maand later, en precies drie maanden nadat hij officieel had besloten met de justitie te gaan samenwerken. Door de moord op zijn broer wist hij dat hij ook op de dodenlijst stond. En ook al zat hij een gevangenisstraf uit, een veroordeling in het eerste maxiproces tegen de mafia, hij wist uit ervaring dat de mafia haar doelwit altijd te pakken krijgt. Vroeger of later, en ook in de gevangenis. Ik kreeg genoeg van al het bloedvergieten, zo heeft Mannoia zijn besluit beargumenteerd om te breken met de traditionele erecode van omerta: blijven zwijgen ongeacht wat er gebeurt. Hij is de meest recente pentito, een woord dat letterlijk 'berouwvolle' betekent. Het werd aanvankelijk gebruikt ter aanduiding van ex-terroristen die gingen praten, maar onder de pentiti in Italie zijn nu meer ex-mafiosi dan ex-terroristen. De pentiti spelen een sleutelrol in de processen tegen de mafia, maar zij klagen dat zij desondanks nauwelijks worden beschermd door de staat en na hun getuigenissen aan hun lot worden overgelaten. Mafiabestrijders zeggen dat velen zich wel twee keer bedenken voordat ze met de justitie samenwerken, omdat zij zien wat er met andere pentiti gebeurt. De voorbeelden liggen voor het opscheppen. Sommigen zien hoe hun familieleden worden vermoord. Anderen leven op het bestaansminimum omdat zij nergens werk kunnen vinden en soms ook door hun naaste familie in de steek worden gelaten. Het stigma van een infame, een eerloze, dat de mafia de pentiti toedeelt, blijft kleven. Een enkeling keert zelfs terug naar zijn oude vrienden omdat hij geen rode cent meer heeft.

Illustratief is dat niemand weet hoeveel pentiti er eigenlijk zijn. De ene mafiabestrijder praat over duizend man, de naaste familie inbegrepen, de ander heeft het over 1.500 man. Feit is dat er al jarenlang wordt gedebatteerd over een wet voor de pentiti, zonder dat dit enig resultaat heeft gehad. Er is nu een warwinkel van bepalingen en regels, waardoor de bescherming van een pentito nu eens toevalt aan de rechter tegen wie hij alles heeft verteld, dan weer aan de geheime dienst. En wie er voor hem zorgt als hij weer vrij man is, is helemaal onduidelijk. Na een protestbrief aan minister Gava van binnenlandse zaken is een groep pentiti uit zestien Italiaanse gevangenissen deze week in hongerstaking gegaan. Zij eisen dat de wet die al zo vaak is beloofd, er op korte termijn komt. Het grote voorbeeld, van mafiabestrijders en van pentiti, is het Witness Protection Program in de Verenigde Staten, waarbij belangrijke getuigen een nieuwe baan, een nieuwe identiteit en in de meeste gevallen afdoende politiebescherming krijgen. Zonder pentiti wordt de strijd tegen de mafia, die toch al vaak hapert, nog veel moeilijker. 'Een wet voor de pentiti is dringend geboden', aldus Guido Lo Forte, plaatsvervangend officier van justitie in Palermo. 'De onthullingen van pentiti zijn essentieel in de strijd tegen de mafia.'

De grote mafiaprocessen van de afgelopen jaren zijn mogelijk gemaakt door belangrijke pentiti als Tommaso Buscetta (de eerste 'peetvader' die ging praten) en Totuccio Contorno. En nu is het Mannoia die informatie van onschatbare waarde geeft uit de boezem van de mafia. Naast 'Mozzarella' wordt hij nu al 'de pentito van honderd procent' genoemd, omdat hij zich alles zo precies weet te herinneren. Als chemicus raffineerde hij heroine voor de Corleonesi, de groep die in de jaren tachtig de overhand heeft gekregen in Sicilie. Zijn onthullingen hebben al tot een reeks van arrestaties geleid. In december werden op verscheidene plaatsen in Italie veertien mafiosi gearresteerd, en begin januari hield de justitie in New York de tot dan toe ongrijpbare John Gambino aan. Daarnaast is Mannoia in het diepste geheim met een helikopter over Palermo gevlogen, om de plaatsen aan te wijzen waar de mafia haar slachtoffers wurgde: een tuin met citroenbomen, een viaduct, de oevers van een rivier. De lijken werden daarna in een vat met sterk zuur gegooid, om geen sporen achter te laten. Mannoia bracht de politie ook op het spoor van een schrift vol namen van winkeliers en ondernemers in Palermo van wie de mafia 'beschermingsgeld' had gekregen, en hij vertelde hoe na de geruchtmakende moord op generaal Dalla Chiesa, in 1982, de mafiosi in de Ucciardone-gevangenis in Palermo een feestje vierden met de wijn die zij in hun cellen hadden verstopt. 'De mafia is de anti-staat', zei Mannoia. 'Misschien heeft nog niet iedereen het begrepen, maar Cosa Nostra is de meest wrede en tegelijkertijd de meest perfect georganiseerde criminele organisatie die er op de aardbol bestaat. Onze regels zijn door de eeuwen beproefd en er is nooit een uitzondering op gemaakt.' Mannoia deed zijn verhaal over de dertien jaren tussen 'de mannen van eer' tot in de kleinste details: wie er is vermoord omdat hij achter een andere vrouw aanzat, wie omdat hij met een collega-mafioso op de vuist was gegaan, wie omdat hij had geklaagd in de gevangenis. Hij vertelde dat de onderlinge afrekening tussen mafiosi bij voorkeur door wurging ging, om geen bloed aan de handen te krijgen, en dat er wel vier man voor nodig waren om het slachtoffer vast te houden.

Bij al deze openhartigheid heeft Mannoia zijn lippen stijf op elkaar gehouden toen hij werd ondervraagd over de akkoorden die mafiabazen sluiten met politici, over de openbare werken waarmee de mafia handenvol geld verdient. 'Nu niet, nu niet', was zijn enige antwoord. Kennelijk voelt Mannoia zich niet veilig genoeg om in het openbaar te vertellen wat hij weet over de banden tussen mafia en politiek.

Mafiabestrijders als rechter Armando Spataro uit Milaan hebben gezegd dat met het steeds maar uitstellen van een wet voor de pentiti 'politieke personages ... een fenomeen hebben geblokkeerd dat uiterst relevant was.'

Iedereen weet dat de pentiti het beste middel vormen om door te dringen in de mafia. Waarom komt er dan geen wet? Het antwoord ligt volgens Spataro in een mengeling van onwil, kwade trouw en inefficientie van het overheidsapparaat. Pentiti zullen daar niet erg gerustgesteld mee zijn, evenmin als met de juridische en ethische discussie over de waarde van hun verklaringen. De motieven van pentiti zouden niet altijd zuiver zijn en dat zou hun verklaringen minder geloofwaardig maken. Een anonieme medewerker van de Hoge Commissaris voor de mafia, Domenico Sica, zei onlangs tegen de Corriere della Sera dat er veel meer mafialeden zouden gaan praten als ze zeker wisten dat de staat hen zou beschermen. Hij vond het niet belangrijk uit welke motieven ze het doen, uit ethische overwegingen of om hun leven en dat van hun familieleden te redden. Het belangrijkste is dat ze gaan praten, zei hij, want alleen zo komen we echt verder.

Mannoia verwachtte moord op zijn moeder. Op zijn zus. Zijn broer. Zijntante. Zijn oom. En op hemzelf.

    • Marc Leijendekker