De Polen zien 'Ottawa' al uitlopen op een nieuw Jalta

ROTTERDAM, 15 febr. - Polen ruikt een nieuw Jalta: weer dreigen een paar grote mogendheden over zaken te beslissen die de Polen direct aangaan, zonder hen daarbij te betrekken. In Jalta werd Europa verdeeld. Onder goedkeurend geknik van Churchill en Roosevelt werd Polen in Jalta van zijn plaats op de kaart van Europa gelicht en een stukje in westelijke richting verplaatst. De Polen werd niets gevraagd, zij werden door Stalin voor een fait accompli gesteld en door Churchill tot inbinden gedwongen.

Nu zien de Polen iets soortgelijks gebeuren. In Ottawa hebben de geallieerden van vroeger, de veroveraars van Duitsland, overeensteming bereikt over overleg over de Duitse eenheid. En dat, zo vinden de Polen, opent opnieuw het lelijke vooruitzicht op afspraken over de hoofden van de direct betrokkenen heen. Zij zien al hoe de Bondsrepubliek zich binnen afzienbare tijd met broederlijke liefde over de achteropgeraakte Oostduitse broer ontfermt en zij weten dat de Westduitse grondwet, de Westduitse rechtspraak en zelfs Westduitse ministers als Teodor Weigl nog altijd uitgaan van een Duitsland met de grenzen van 1937. Het probleem voor de Polen ligt nu in de vraag wie zich bij het overleg over de Duitse eenheid als direct betrokkene mag beschouwen, afgezien van de beide Duitslanden zelf en afgezien van de vier bezettingsmachten. Voor Bonn (en Oost-Berlijn) zijn er geen andere direct betrokkenen. Daar wijst men op de heilige principes van Helsinki en lange reeksen andere verdragen die reppen van zelfbeschikking van volkeren en van non-interventie van andere volkeren. En op zich lijkt daar niets tegen in te brengen.

Premier Tadeusz Mazowiecki liet zich na het akkoord van Ottawa niettemin wat kritische kanttekeningen ontvallen. Zeker, Polen wil geen status aan de onderhandelingstafel die overeenkomt met die van de andere deelnemers, maar Polen wil toch wel graag meedoen, want het is wel degelijk direct betrokken bij de zaak van de Duitse eenheid.

Teutoonse Ridders

Diezelfde Mazowiecki heeft zich onlangs laten verleiden tot de uitspraak niet tegen de Duitse eenheid te zijn. Het is een opmerking die hem in eigen land niet in dank is afgenomen en de talrijke fel-nationalistische partijtjes die Polen inmiddels rijk is - splinters, maar splinters met een groot potentieel - brachten direct karikaturen in omloop waarop Mazowiecki werd gehekeld. Ze tonen Mazowiecki en bondskanselier Kohl in innige omhelzing naast een andere omhelzing, die van 1227, toen de Poolse prins Konrad de Teutoonse Ridders uitnodigde de barbaarse Pruisen in Mazurie het christendom en de beschaving bij te brengen. En elke Pool weet hoe dat afliep: de Pruisen werd die beschaving en dat christendom met volkerenmoord bijgebracht, ze werden uitgeroeid en de Teutoonse Ridders bleven nog eeuwenlang in Mazurie hangen, dringende Poolse bezwaren en een vernietigende nederlaag bij de slag van Tannenberg in 1410 ten spijt.

Het schrikbeeld van de Duitse eenheid richt zich niet zozeer op een vermeend expansionisme van de huidige democratische leiders van de Bondsrepubliek, mensen als Kohl, Genscher, Vogel, Rau en Lafontaine. Het richt zich op de mogelijkheid, dat het nieuwe Duitsland ook wel weer eens door minder democratisch gezinde Duitsers kan worden geregeerd. Het richt zich bovendien op het revanchisme in de Bondsrepubliek en mogelijk zelfs in de DDR. Een vereniging van de twee Duitslanden, zo redeneren de Polen, kan een drastische verslechtering van de sociale vrede in het nieuwe Duitsland tot gevolg hebben. De DDR is economisch, politiek en moreel niet ver van een bankroet. De Westduitse belastingbetalers zullen hoe dan ook, en in welke tempo dan ook, tientallen miljarden moeten opbrengen om de nieuwe deelstaten in het oosten er economisch een beetje bovenop te helpen. Dat leidt tot een daling van de levensstandaard in wat nu nog de Bondsrepubliek is, en wellicht tot sociale spanningen en ontevredenheid. En dat schept een kader, aldus nog steeds de Polen, waarin het Duitse revanchisme nog meer kansen krijgt dan het nu al heeft. Nu al boeken de Republikaner in West-Duitsland spectaculaire successen bij verkiezingen. Die successen zullen in het boven beschreven scenario alleen maar groter worden. Men gaat er in Warschau niet van uit dat de volgende bondskanselier Franz Schonhuber zal heten, maar men gaat er in Warschau wel van uit dat Schonhubers aanhang na een vereniging van de twee Duitslanden en na een begin van de Oostduitse wederopbouw aanzienlijk zal groeien.

En, zo redeneren de Polen, dan zal de huidige grens tussen Polen en de DDR het toneel worden van demonstraties van revanchisten die de oude Duitse gebieden opeisen, dezelfde gebieden waarvan de Westduitse grondwet en de Westduitse rechtbanken nog altijd spreken. Revanchisten die ook Pommeren en Silezie terug willen hebben, 101.000 vierkante kilometer groot, bevolkt door tien miljoen van de 38 miljoen inwoners van Polen, met drie van de zeven grootste Poolse steden: Szczecin, Gdansk en Wroclaw, ofwel Stettin, Danzig en Breslau. Minister Genscher kan zeggen dat de besprekingen over de Duitse eenheid betrekking hebben op 'de Bondsrepubliek, Berlijn en de DDR', maar niet voor niets hebben de Polen de afgelopen jaren met groeiende irritatie moeten constateren dat bondskanselier Kohl met grote zorgvuldigheid, zelfs dinsdag nog, heeft vermeden de huidige Poolse westgrens als definitieve Poolse westgrens te erkennen. De grenzen van het nieuwe Duitsland, aldus Kohl, gaan de nieuwe regering van dat nieuwe Duitsland aan.

Sovjet-troepen

Dat stelt de Polen bepaald niet gerust, en men is de laatste dagen in Warschau dan ook anders gaan aankijken tegen het tot voor kort nog zo innig gewenste vertrek van de Sovjet-troepen uit Polen. Dinsdag zei president Jaruzelski dat de Polen, alvorens akkoord te gaan met die terugtrekking, 'de ontwikkelingen in Duitsland met grote aandacht moet volgen'.

En vandaag schreef Gazeta Wyborcza, het blad van Solidariteit, dat die Sovjet-troepen paradoxaal genoeg wel eens een Poolse troef in het Duitse verenigingsspel kunnen blijken te zijn. De troepen vormen een element in het Europese machtsevenwicht, een evenwicht dat bij een samengaan van de twee Duitslanden verstoord raakt en dat sowieso moet worden hersteld.

Formeel stelt Polen zich op het standpunt nog altijd niet tegen de Duitse eenheid te zijn. Die Duitse eenheid moet echter haar beslag krijgen in een nieuw Helsinki, in een nieuwe reeks van afspraken over de onschendbaarheid van de Europese grenzen. En dat is dan ook wat morgen de Oostduitse premier Modrow te horen krijgt, wanneer hij in Warschau langskomt.

    • Peter Michielsen