Zestigduizend wagons nodig voor vertrek Sovjet-troepen

ROTTERDAM, 14 febr. - Nog deze maand moet de volledige terugtrekking van de Sovjet-troepen uit Tsjechoslowakije beginnen. Ze kwamen in de nacht van 21 augustus 1968 en ze zouden slechts een paar maanden blijven. Maar het zijn 'plakkers' gebleken, het bezoek bleef zo'n 22 jaar.

De interventie van de Warschaupact-troepen in de zomer van '68 was meer dan bruut geweld. Ze was ook de geboorte van de 'Brezjnev-doctrine' waarmee de Sovjet-Unie zich het recht verschafte dwalende bondgenoten desnoods met de loop van de geweer de richting van het ware socialisme te wijzen.

Brezjnev is dood, zijn doctrine ook en terugtrekking van de Sovjet-troepen uit Tsjechoslowakije kan worden opgevat als de plechtige begrafenis van een oude leerstelling.

Vorig jaar waren al zo'n 1.500 man, bijna tweehonderd tanks en twintig vliegtuigen uit Tsjechoslowakije vertrokken als onderdeel van Gorbatsjovs voornemen de sterkte van de Sovjet-troepen in Oost-Europa met circa 50.000 man te verminderen. Van volledige terugtrekking was in dat plan nog geen sprake.

De dissidente ex-radiocommentator en ex-ketelstoker Jiri Dienstbier was half december vorig jaar amper beedigd als de nieuwe minister van buitenlandse zaken in Praag toen hij de knuppel in het hoenderhok gooide: alle Sovjet-troepen moeten weg en wel onmiddellijk. Een week later bracht Dienstbier deze boodschap persoonlijk over aan de autoriteiten in Moskou. Nog geen maand later kwam Sovjet-onderminister van buitenlandse zaken Ivan Abojmov naar Praag om de kwestie nader te bespreken en eind vorige week, bij de 'return' in Moskou, was er overeenstemming: alle Sovjet-troepen maken rechtsomkeer.

Tijdschema

Sovjet-onderhandelaar Abojmov en zijn Tsjechoslowaakse ambtgenoot Evzen Vacek konden het afgelopen vrijdag over alles eens worden, behalve over een punt: het tijdschema van de terugtrekking. Na afloop van de besprekingen maakte Vacek bekend dat in mei, ruim voor de verkiezingen van 20 juni, de meeste Sovjet-troepen zullen zijn vertrokken en dat de terugtrekking voor het einde van dit jaar zal zijn voltooid. Minister Dienstbier van buitenlandse zaken had hierover al opgemerkt dat 'ze in een nacht zijn gekomen en dat tien maanden dan toch genoeg moet zijn om weer te vertrekken'. Het persbureau TASS kwam zondag echter met de mededeling dat over het tijdschema nog geen afspraken zijn gemaakt en dat het zeker tot 'in de loop van 1991' zal duren voordat de operatie is voltooid. Sovjetleider Gorbatsjov heeft hierover maandag een persoonlijke brief laten bezorgen bij de Tsjechoslowaakse president Vaclav Havel. Op een persconferentie zei Havel gisteren dat hij er begrip voor heeft dat de terugtrekking niet dit jaar kan zijn voltooid, onder meer door 'aanzienlijke, binnenlandse politieke problemen'.

Een medewerker van Havel zei dat de operatie mogelijk tot in de zomer van 1991 zal duren. Verwacht wordt dat over de terugtrekking een akkoord wordt getekend wanneer Havel op 26 februari een bezoek brengt aan Moskou.

Moskou voert aan dat het vertrek uit Tsjechoslowakije 'om humanitaire redenen' nogal tijdrovend is, waarbij het onder meer wijst op gebrek aan huisvesting voor de militairen en hun gezinnen die terugkeren.

Ten minste net zo groot is het logistieke probleem. Volgens de berekeningen van defensiespecialisten in Moskou zijn er maar liefst 1.700 treinen met elk zo'n 35 wagons nodig om de hele karavaan weer oostwaarts te laten trekken. Deze treinen moeten bij het knooppunt Tsjop, waar alle treinverkeer tussen Hongarije, Tsjechoslowakije en de Sovjet-Unie samenkomt, op onderstellen voor het bredere Sovjet-spoor worden overgezet. Per dag zouden hier slechts vier extra treinen te verwerken zijn zodat er meer dan vierhonderd dagen nodig zijn om 'de Russen' het land uit te krijgen. De Tsjechoslowaakse minister van defensie, generaal Miroslav Vacek, heeft vrachtwagens aangeboden om een handje te helpen, terwijl aan Sovjet-zijde wordt gedacht aan vervoer per schip over de Donau. De Sovjet-troepen in Tsjechoslowakije beschikken over een beperkt aantal transportmiddelen. Minister Vacek heeft dit weekeinde - en dat had een minister van defensie nooit eerder gedaan - cijfers verstrekt over de omvang van de Sovjet-aanwezigheid in zijn land. Het zou daarbij gaan om 1.200 tanks, 77 gevechtsvliegtuigen, 146 helikopters en 2.500 transportvaar- en -voertuigen. Op dit moment bevinden zich tussen de 80.000 en 85.000 manschappen op Tsjechoslowaakse grondgebied, verdeeld over drie infanteriedivisies en twee pantserdivisies. Het hoofdkwartier is, samen met een pantserdivisie, gevestigd in Milovice nabij Praag. De andere pantserdivie is gelegerd in Bruntal (noord-Moravie). De drie infanteriedivisies zijn gelegerd in Dysoke Myto, Mlada Boleslav (beide ten noordoosten van Praag) en Zvolen (Slowakije).

Hongarije

Behalve in Tsjechoslowakije heeft de Sovjet-Unie nog troepen in Oost-Duitsland, Hongarije en Polen. Over terugtrekking van de circa 60.000 manschappen uit Hongarije worden sinds eind vorige maand besprekingen gevoerd. Naar verwachting valt binnenkort het besluit dat de troepen zich voor het einde van 1991 zullen hebben teruggetrokken. De leider van de Poolse vakbond Solidariteit, Lech Walesa, heeft halverwege vorige maand tegen Sovjet-ambassadeur Vladimir Brovikov in Warschau gezegd dat hij de circa 45.000 Sovjet-militairen liefst nog dit jaar uit Polen ziet vertrekken. Sovjet-onderhandelaar Abojmov zei dit weekeinde, na afloop van de gesprekken met de delegatie uit Praag, dat hierover te praten valt. In Warschau is daarop gisteren voor de eerste maal gematigd positief gereageerd. In een vraaggesprek met het dagblad Sztandar Mlodych zei president Jaruzelski voorstander te zijn van vertrek van de Sovjet-troepen, maar dat dit wel 'met de nodige behoedzaamheid' moet gebeuren.

Regeringswoordvoerder Henryk Wozniakowski had er maandag op gewezen dat 'de Poolse positie wezenlijk verschilt van de Tsjechoslowaakse of Hongaarse'.

De troepen in Polen geven vooral logistieke steun aan de Sovjet-militairen in de DDR. 'Het zou wat theoretisch zijn de terugtrekking uit Polen los te zien van terugtrekking uit de DDR', aldus Wozniakowski. Het voormalige communistische partijblad Trybuna legde er maandag in een commentaar de nadruk op dat de troepen niet te snel mogen vertrekken met het oog op een sterk verenigd Duitsland en de heersende verwarring binnen het Warschaupact. Uit de DDR zijn vorig jaar zomer al 11.000 manschappen vertrokken, eveneens als onderdeel van de eenzijdige vermindering van de hele Sovjet-krijgsmacht met 10 procent (zo'n 500.000 man). In de DDR zijn nu nog zo'n 380.000 Sovjet-militairen gestationeerd en die zijn voorlopig nog niet weg. Over deze aantallen moeten in Wenen knopen worden doorgehakt bij de onderhandelingen over troepenvermindering op het hele Europese continent.

    • Gijsbert van Es