Roemenie, hoe gaat het daar nu mee sinds de revolutie?

'Een normaal land' is een gevleugelde uitdrukking in de Roemeense hoofdstad Boekarest. Maar 'normale landen' bestaan niet, er bestaan alleen verschillende landen: verschillend van elkaar, en verschillend in de gedachten van hun bewoners.

Sneller misschien nog dan in andere Oosteuropese staten waar de afgelopen maanden een omwenteling plaatshad, heeft ook in Roemenie de eensgezinde euforie plaatsgemaakt voor meer 'normale' verhoudingen, dat wil zeggen: belangentegenstellingen en conflicten, die decennia lang door de communistische retoriek en de beperkingen op de vrije meningsuiting werden toegedekt.

Normaal misschien, maar de ontgoocheling is er niet minder om. 'Verraad' is dezer dagen een veelgehoord woord in Boekarest, vooral uit de monden van intellectuelen die met afgrijzen constateren hoe het Front van Nationale Redding een aantal taken van de vroegere communistische partij heeft overgenomen, vooral haar sturende rol in de maatschappelijke ontwikkeling. 'De hand van Moskou', meent menigeen daarom, 'Roemeense perestrojka naar Sovjet-model'. Inderdaad wijst veel in het optreden van het Front en zijn president Ion Iliescu in die richting, maar het lijkt me de vraag of dat voor de ontwikkeling van Roemenie zo bijzonder bezwaarlijk is. Want als er iets is dat de afgelopen weken van demonstraties en emotionele uitbarstingen in Boekarest hebben aangetoond, dan is het wel dat er voorlopig voor de politiek van het Front weinig alternatief bestaat. Binnen de zogenaamde 'historische' partijen wordt misschien wel in hoog tempo politieke ervaring opgedaan, maar voorshands spelen revanchisten, die het jaar 1946 - de communistische omwenteling - ongedaan willen maken, nog een grote rol. Nog afgezien van het feit dat Roemenie voor 1946 nu ook niet bepaald een soepel functionerende democratie was, kost het menigeen binnen de 'historische' partijen grote moeite in te zien, dat meer dan veertig jaar communistisch bestuur wel degelijk voor sociologische veranderingen hebben gezorgd, in het bijzonder het ontstaan van een omvangrijke arbeidersklasse.

Spontaan

Toen in 1980 de Poolse arbeidersklasse in beweging kwam, stond een deel van de Poolse intelligentsia, verenigd met name in de dissidentenbeweging KOR, klaar om een spontane revolte om te zetten in een politiek proces en een politieke beweging. Het Poolse voorbeeld is tot nu toe helaas uniek gebleven, en in Roemenie komt de grote afstand tussen intellectuelen en arbeiders al op heel schrijnende wijze tot uiting. Toen de arbeiders, na een paniekerige oproep van het Front het te beschermen tegen een 'overval' door demonstranten van de 'historische' partijen, vorige maand massaal in het geweer kwamen, kostte het grote moeite om een hoofdarbeider in Boekarest te vinden, die niet van mening was dat het hier 'manipulatie' betrof en dat een geheime hand van het Front de massa's had gestuurd om de belangen van het communisme in Roemenie te beschermen tegen economische hervorming en democratie.

Dat de arbeiders wellicht oprecht hervormingen vrezen, kwam eenvoudig bij niemand op. Toch leert de ervaring in alle, tot voor kort socialistisch geheten landen, dat de arbeiders in staatsbedrijven bij de aanvang van het hervormingsproces een conservatieve kracht vormen. De stakingen in Polen begonnen in 1979 niet als een strijd voor economische hervorming, maar als verzet van de arbeiders tegen de opening van staatswinkels waarin vlees tegen een hogere, meer realistische prijs werd verkocht.

Geen glasnost

Voorlopig is er slechts het Front dat voor deze problemen in Roemenie oog lijkt te hebben en een zeker samenhangend hervormingsconcept formuleert. Betekent dat nu dat het Front boven alle kritiek verheven is? Helaas niet. Het Front gedraagt zich in velerlei opzicht als een junta. Misschien dat Iliescu en de zijnen stiekem de beginselen van perestrojka goed in zich hebben opgenomen, maar van glasnost is in Boekarest in elk geval weinig te merken. De talrijke schild- en erewachten in het Fronthoofdkwartier zijn tekenend voor de autoritaire, haast hooghartige geslotenheid van het Front als politieke organisatie. Het valt te hopen dat, met het langzaam verdwijnen van de angst voor een contra-staatsgreep van de Securitate en andere geesten die dezer dagen in Boekarest rondwaren, ook deze stijl van regeren wat zal worden getemperd.

De enige waarborg tegen een herleving van de dictatuur, en tegelijkertijd de garantie voor een ontwikkeling in de richting van democratie en markteconomie is het ontstaan van wat - in modern Sovjet-jargon - een 'civiele maatschappij' heet: een maatschappij die leeft en zichzelf naar eigen goeddunken organiseert. Daarbij hoeft niet alleen te worden gedacht aan politieke partijen. Wel aan vakbonden, verscheidene naast elkaar, maar ook aan organisaties van Moldavische hengelsporters, Boekarester Shakespeare-leeskringen of regelmatige bezoekers van het cafe op de hoek - de absolute chaos kortom die een 'normaal land' kenmerkt.

Het moet gezegd dat ook op dit gebied het Front een dubbelzinnige houding aanneemt. Oprichters van een onafhankelijke vrouwenbeweging, Hongaarse jongeren in Transsylvanie, oprichters van onafhankelijke weekbladen, allemaal hadden ze in de eerste weken van hun bestaan te maken gekregen met pogingen tot gelijkschakeling. Manipulatief begaafde lieden waren gekomen om de 'angel' uit het initiatief te halen en het min of meer in te bedden in Front-retoriek.

Spanningen

Misschien betreft het hier geen bewuste politiek van het Front, misschien gaat het ook meer om een gewoonte, of om een hele kaste van honderdduizenden partijorganisatoren die voor zichzelf een nieuwe plaats zoeken in de maatschappij. Jammer is het wel, want een 'normaal land' kan niet zonder conflict, en wie probeert belangentegenstellingen te verhullen jaagt de onderhuidse spanningen tot gevaarlijke hoogten op. Wie blijft proberen de waarheid over het optreden van de Securitate te verhullen, zoals het Front thans doet, brengt alleen maar het moment naderbij waarop de eerste leden van de politieke politie aan lantaarnpalen hangen.

Dat is ook een les die het Front van Moskou zou kunnen leren. Gorbatsjov en de zijnen hebben door hun politiek heel wat verborgen spanningen losgemaakt, in zulk een mate zelfs dat men zich in het Westen vaak afvraagt of ze daarmee niet de aan hun zorgen toevertrouwde Sovjet-staat rechtstreeks te gronde richten. Je kunt, met een zekere bewondering, vaststellen dat de Moskouse hervormers die mening niet zijn toegedaan en zich niet van hun voorgenomen weg hebben laten afbrengen, in de gedachte dat er juist geen andere weg bestaat voor het voortbestaan van de Sovjet-Unie, of van Rusland, of hoe zij zich hun erfdeel in de toekomst voorstellen.

Gaat het met Roemenie nu goed of slecht sinds de decemberrevolutie? Beter, lijkt me, dan uit menige post-euforische wanhoopskreet in Boekarest dezer dagen zou lijken. Er is, nog geen twee maanden na de val van de dictator, al een begin van maatschappelijke organisatie, de studenten zijn reeds druk bezig hun 'foute' professoren de faculteiten uit te werken, de arbeiders hebben al ervaren dat ze in staking kunnen gaan zonder dat het vuur op hen wordt geopend, en op de televisie verschijnen geleerden om uit te leggen dat democratisch bestuur bij meerderheid nog geen onderdrukking van minderheden hoeft te betekenen. Na meer dan veertig jaar onderdrukking, zijn dat geen geringe verworvenheden. Boekarest na de revolutie: ook de arbeidsters hebben al ervaren dat ze het werk kunnen onderbreken zonder dat het vuur op hen wordt geopend. (Foto Rien Zilvold)