Op ontspannen conferentie Navo- en Warschaupactministers in Ottawa; Moskou accepteert overwicht van VS

OTTAWA, 14 febr. - Aan de Canadese minister van buitenlandse zaken Joe Clark viel gisteravond de eer te beurt om de Sovjet-Amerikaanse overeenstemming over de beperking van de Amerikaanse en Sovjet strijdkrachten in Centraal-Europa wereldkundig te maken. Met zichtbaar genoegen constateerde de Canadese minister dat door dit akkoord een belangrijk obstakel voor de CFE-besprekingen in Wenen uit de weg was geruimd. 'Het kan nu een stuk sneller' aldus Clark. Die snelheid is nu ook wel geboden, want de ministers van de NAVO- en Warschaupactlanden hebben zich tijdens hun unieke, gezamenlijke vergadering in Ottawa verbonden om een akkoord over conventionele reducties en vertrouwenwekkende maatregelen nog voor het einde van dit jaar ter ondertekening voor te leggen aan hun staatshoofden en regeringsleiders. Als de sfeer bij de besprekingen zo constructief blijft als de afgelopen dagen, dan hoeft dat geen probleem te zijn. Doorgewinterde diplomaten vonden de bijeenkomst een verademing bij wat ze vroeger meemaakten met collega's van het Warschaupact.

Niet alleen op politiek maar ook op ambtelijk niveau waren de relaties hartelijk. Er waren tal van informele contacten, waarbij men aan Westelijke kant het gevoel kreeg van een Oostelijk 'inhaaleffect', een zekere gretigheid om te praten ter compensatie van vele jaren noodgedwongen zwijgen. De Belgische minister van buitenlandse zaken Eyskens: 'Veel Oosteuropese collega's lopen hier rond met het gevoel dat dit weleens hun laatste internationale bijeenkomst kan zijn, omdat ze na de verkiezingen van het toneel kunnen verdwijnen. En dat kleurt hun optreden.' De veranderde verhouding tussen Oost en West bleek ook uit de snelheid waarmee knopen werden doorgehakt. De vrees en de argwaan die de relaties vroeger kenmerkten, bleken grotendeels verdwenen. In een half uur konden zaken worden gedaan waarvoor men vroeger een half jaar nodig had. Zo had men aan Nederlandse kant nooit gedacht dat de Russen zo snel genoegen zouden nemen met de aanwezigheid van 30.000 Amerikaanse militairen buiten de centrale Europese zone, naast het overeengekomen getal van 195.000 in die zone. Wat betreft de omvang van haar strijdkrachten in Oost-Europa maakt de Sovjet-Unie een vrije val nu de Sovjet-troepen uit Hongarije, Tsjechoslowakije en wellicht ook uit Polen zullen worden teruggetrokken. Moskou legt zich er nu kennelijk bij neer dat de omvang van de Amerikaanse strijdkrachten niet navenant wordt ingekrompen. Men laat het kennelijk over aan het vrije spel van de politieke krachten in de Verenigde Staten en West-Europa hoe groot de Amerikaanse aanwezigheid op het oude continent uiteindelijk wordt.

Tijdschema

De snelheid van de veranderingen komt ook tot uiting in het tijdschema dat de ministers zich hebben gesteld voor de totstandkoming van een akkoord over wederzijdse inspecties vanuit de lucht. Hoewel nog gesproken moet worden over de wijze waarop die inspecties zullen worden uitgevoerd, over de frequentie ervan, over de apparatuur die gebruikt zal worden en over de beschikbaarheid van de verzamelde gegevens, rekent men er toch op dit voorjaar al een akkoord tot stand te kunnen brengen.

Eigenlijk lijkt nog het grootste probleem te zijn wie het allemaal gaat betalen, zo liet de Canadese minister Clark aan het slot van de bijeenkomst doorschemeren. Veel Oosteuropese landen zitten krap bij kas. De meeste moeilijkheden lijken zich nog te zullen voordoen bij de regeling van de Duitse kwestie. Voor het Westen staat vast dat ook een verenigd Duitsland lid van de NAVO moet blijven, terwijl de Russen vooralsnog vasthouden aan hun eis van een neutrale status. Het proces van de Duitse eenwording is in een versnelling geraakt, maar het zicht op de internationale gevolgen daarvan ontbreekt nog. In het kader van de in Ottawa afgesproken onderhandelingen tussen de vier bezettingsmachten en de twee Duitse staten kunnen de Russen nog heel wat obstakels opwerpen. Maar ook hier zijn aanwijzingen voor enige flexibiliteit, want minister Sjevardnadze zei dezer dagen: 'Ik zeg niet dat neutraliteit de enige manier is voor een verenigd Duitsland om samen te leven met de rest van Europa. Ik zeg dat het de beste manier is.'

En die uitspraak laat ruimte voor de mogelijkheid dat Moskou ook genoegen zou kunnen nemen met de op een na beste oplossing, die een beperkte aanwezigheid van Sovjet-troepen op het grondgebied van de huidige DDR zou kunnen impliceren, gevolgd door een uiteindelijke demilitarisering. Te verwachten valt dat de resultaten van Ottawa ertoe zullen leiden dat in veel landen de druk van de publieke opinie zal toenemen om de defensie-uitgaven te verlagen. In het Amerikaanse Congres zullen de stemmen luider worden om het aantal Amerikaanse militairen in Europa verder te beperken. Aan Westelijke zijde wordt het Amerikaanse overwicht dat nu bezig is te ontstaan, gerechtvaardigd met het feit dat de VS-militairen die worden teruggehaald naar het Amerikaanse continent veel verder weg zijn dan de Sovjet-militairen die naar huis worden gehaald. Verder wijzen Westelijke diplomaten erop dat de Amerikaanse militairen in West-Europa daar met instemming van de bondgenoten zijn en dat de Sovjettroepen door de meeste landen van het Warschaupact bijna worden weggekeken. Maar het valt te betwijfelen of dat voldoende argumenten zijn om de nu afgesproken omvang van de Amerikaanse aanwezigheid in Europa op lange termijn te handhaven.