Een Zweedse les

HET ZWEEDSE MODEL staat op springen. Zweden wordt verlamd door stakingen, de regering staat op het punt te vallen en het sociaal-economische harmoniemodel, waarmee Zweden in Nederland enige faam heeft verworven, ligt aan diggelen. Een staking bij het bankwezen voor een looneis van 18 procent - en voor de laagste inkomens 35 procent - heeft de Zweedse samenleving ontwricht. De banken zijn al twee weken gesloten, een wilde staking van het openbare vervoer heeft tot een chaos geleid in Stockholm, de Zweedse consument klaagt over het veroorzaakte ongerief. In het parlement zoekt de sociaal-democratische minderheidsregering wanhopig naar coalitiepartners om het vege lijf te redden als morgen een pakket versoberingsmaatregelen ter stemming komt.

Vorige week kondigde minister van financien Kjell-Olaf Feldt een tweejarig programma aan om de lonen, prijzen, huren en dividenden te bevriezen, stakingen te verbieden en de tekorten op de betalingsbalans te verminderen. Onder druk van de vakbonden is het stakingsverbod inmiddels afgezwakt. Maar het consensus-model, het veelgeprezen Zweedse compromis tussen kapitalisme en socialisme met een menselijk gezicht, is zwaar aangetast. ZWEDEN HEEFT formeel een lage werkloosheid dank zij de arbeidsverplichting. Maar er heerst een grote verborgen werkloosheid. Op een beroepsbevolking van ruim vier miljoen mensen telt Zweden een half miljoen vutters en arbeidsongeschikten. De Zweedse belastingdruk behoort, ook na een aangekondigde belastingherziening voor 1991, tot de hoogste ter wereld. De sociale verworvenheden zijn uitmuntend, zo royaal dat veel Zweedse werknemers daar graag gebruik van maken om zich te onttrekken aan de kille arbeidsmarkt met haar rechten en plichten. Het gevolg hiervan is een nijpend tekort aan werknemers, veel macht voor de Zweedse vakbonden en toenemende verslechtering van de Zweedse concurrentiepositie. In deze sociaal-economische welzijnsstaat moesten zich vroeg of laat spanningen ontwikkelen. Deze zijn de afgelopen twee weken in de volle openbaarheid gekomen.

Minister Feldt heeft met zijn aangekondigde versoberingsprogramma voor het gezonde verstand en voor de enig mogelijke uitweg uit de Zweedse verstarring gekozen. Het verzet van de bonden, van zijn eigen sociaal-democratische partij en van de groen-rode oppositie tegen zijn plannen toont dat de aanpassingen in Zweden niet gemakkelijk zullen verlopen.

VOOR NEDERLAND heeft de Zweedse verwenning een bijzondere boodschap. Nederland telt 100.000 vutters en 780.000 arbeidsongeschikten op een beroepsbevolking van ruim zes miljoen mensen, terwijl zich ook in ons land steeds meer knelpunten op de arbeidsmarkt en een toenemend aantal loonconflicten voordoen.

Jarenlang heeft Zweden voor andere landen als lichtend voorbeeld gegolden. De Nederlandse politiek flirtte met het Zweedse model van de arbeidsmarkt en de economische hervormers in de Sovjet-Unie, vice-premier Abalkin voorop, heeft Zweden als ideaal voor de perestrojka gesteld. Maar het Zweedse voorbeeld noodt, gezien de gebeurtenissen van de afgelopen dagen, niet langer tot navolging. De les uit het Noorden is dat honderdduizenden mensen niet straffeloos op kosten van de sociale zekerheid buiten de arbeidsmarkt kunnen worden gehouden.