Ministers Warschaupact en Navo overleggen in Ottawa

OTTAWA, 12 febr. - 'Een unieke gebeurtenis in een gedenkwaardige tijd', zo kenmerkte de Canadese minister van buitenlandse zaken Joe Clark de bijeenkomst van ministers van buitenlandse zaken van NAVO en Warschaupact die vandaag in de Canadese hoofdstad Ottawa is begonnen.

Tegen de achtergrond van Moskou's principiele 'ja' tegen een snelle eenwording van de twee Duitslanden en de snelle voortgang bij de onderhandelingen over conventionele, chemische en nucleaire wapens, beraadslagen de 23 ministers over een verdere uitbouw van vertrouwenwekkende maatregelen tussen de twee blokken.

De voortekenen voor deze conferentie over open skies, het toegankelijk maken van het luchtruim van de deelnemende landen voor inspectie door de tegenpartij, zijn goed: met een temperatuur overdag van rond het nulpunt is het buitengewoon mild voor de tijd van het jaar en de lucht is geheel onbewolkt.

In 1955, ver voor de tijd dat satellieten elk deel van de aarde nauwkeurig in beeld konden brengen, stelde de toenmalige Amerikaanse president Eisenhower voor dat de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie hun luchtruim voor elkaar zouden openstellen om over en weer inspectie van militaire activiteiten mogelijk te maken. Die suggestie was ingegeven door de plannen van de Amerikanen om met U-2 verkenningsvliegtuigen spionagevluchten uit te voeren boven het grondgebied van de Sovjet-Unie. Het internationale klimaat was er echter niet naar dat Moskou daar zijn toestemming voor gaf, dus werden de verkenningsvliegtuigen zonder toestemming het Sovjet-luchtruim ingestuurd. De Amerikaanse piloot Gary Powers, die in 1960 boven de Sovjet-Unie naar beneden werd gehaald, was het tastbare bewijs van de Amerikaanse activiteiten op dit terrein. De VS waren toen gedwongen met de vluchten te stoppen en hun informatie te betrekken van waarnemingspunten in aan de Sovjet-Unie grenzende staten om uit te vinden wat de Sovjet-Unie ondernam. Later namen satellieten een belangrijk deel van die taak over.

De suggestie van president Eisenhower werd in mei van het afgelopen jaar opnieuw van stal gehaald door president Bush, mede op instigatie van de Canadese premier Brian Mulroney. In een toespraak tot de Universiteit van Texas stelde Bush voor verkenningsvluchten toe te staan boven het gebied van de twee grote mogendheden en de bondgenoten. Het is tekenend voor de verandering van het internationale klimaat dat de Sovjet-Unie nu vrijwel geruisloos akkoord ging met onderhandelingen over de suggestie van president Bush.

De gedachte van de open skies is vooral ingegeven door politieke psychologie. De Amerikaanse veiligheidsadviseur, Brent Scowcroft, formuleerde het onlangs zo: 'Het is een specifieke stap om de sfeer van geheimzinnigheid te doorbreken. Symbolisch is het heel belangrijk.' Gezien de grote nauwkeurigheid van de waarneming door satellieten bieden vluchten met verkenningsvliegtuigen hooguit een beperkte aanvulling op al lang bekende gegevens. Maar het feit dat de landen van NAVO en Warschaupact daartoe nu bereid zijn, toont aan dat Oost en West minder dan voorheen behoefte hebben de omvang en de activiteiten van het militaire apparaat voor elkaar verborgen te houden.

Het voorstel dat de NAVO in Ottawa op tafel heeft gelegd, omvat een regeling van het aantal vluchten dat de afzonderlijke landen van NAVO en Warschaupact boven elkaars grondgebied mogen uitvoeren. Verder staan er afspraken in geformuleerd over de manier waarop die vluchten dienen te worden uitgevoerd en hoe de aanmelding van een inspectievlucht dient te geschieden. De komende weken zal over deze voorstellen nog diepgaand onderhandeld moeten worden. Zo verschillen Oost en West nog van mening over de aantallen vluchten die mogen worden uitgevoerd. Bovendien zou Moskou wel voelen voor een gemeenschappelijke luchtvloot voor dergelijke operaties. De Sovjet-Unie zou ook beperkingen willen aan het te gebruiken materieel, terwijl het Westen in principe alle waarnemingsapparatuur wil toelaten.

Enkele jaren geleden zijn in het kader van het Helsinki-proces in de Zweedse hoofdstad Stockholm al afspraken gemaakt over controle van militaire manoeuvres. Het overleg in Ottawa, dat in april in Boedapest zal worden voortgezet, verbreedt een dergelijke controle tot het gehele grondgebied van de deelnemende staten, dus inclusief het Aziatische deel van de Sovjet-Unie en het grondgebied van Canada en de VS. Westelijke diplomaten zijn hoopvol gestemd en verwachten dat het overleg in Ottawa medio dit jaar met een akkoord zal kunnen worden afgerond.

De eigenlijke betekenis van deze conferentie is in feite gelegen in het feit dat NAVO en Warschaupact elkaar in de sfeer van politieke samenwerking ontmoeten om de basis te leggen voor een nieuwe Europese orde waarin NAVO en Warschaupact op den duur hun militaire betekenis lijken te zullen verliezen.

    • Herman Amelink