Mandela kan Z-Afrika's grote verzoener worden

JOHANNESBURG, 12 febr. - Nelson Mandela maakt, na de massale en emotionele aanhankelijkheidsbetuigingen van zwarten bij zijn vrijlating, kans om de grote verzoener te worden in de sterk verdeelde samenleving van Zuid-Afrika.

De enorme menigten die gisteren in het hele land te hoop liepen bevestigen zijn onaantastbare positie als 's lands belangrijkste zwarte leider. De reacties van de bevolking stellen alles wat hier ooit is vertoond verre in de schaduw, en plaatsen hem in een categorie verheven boven de bittere rivaliteit tussen de zwarte politieke bewegingen onderling, waarin hij de rol van staatsman kan spelen. President F. W. de Klerk heeft de zwarte Zuidafrikanen uitgedaagd in onderhandeling te treden over een nieuwe grondwet die het apartheidsbestel moet vervangen, maar de zwarte gemeenschap wordt inwendig verscheurd door etnische en ideologische tegenstellingen.

Het ernstigste van deze conflicten is dat tussen het Verenigd Democratisch Front (UDF), bondgenoot van Mandela's eigen Afrikaans Nationaal Congres (ANC), en de in aanleg etnische Inkatha-beweging van stamhoofd Manghosuthu Buthelezi. Deze strijd is ontaard in een wederzijds slopende oorlog in de provincie Natal, die de afgelopen vier jaar aan meer dan tweeduizend mensen het leven heeft gekost en waarin verzoening onmogelijk lijkt.

Maar er zijn nog andere conflicten: er is de ruzie tussen zwarte nationalistische bewegingen, zoals het UDF, en etnische groeperingen die meewerken aan het overheidsstelsel van zwarte 'thuislanden' en aparte kamers in het parlement; en er zijn conflicten tussen de nationalisten onderling, van wie sommigen een 'non-raciaal' bestel voorstaan, en anderen een meer zwart-raciaal getint 'Afrikanistisch' bestel.

En zelfs binnen Mandela's eigen, niet-raciaal georienteerde ANC bestaan ernstige meningsverschillen tussen de politieke leiding, die voorstander is van onderhandelingen, en haviken in de militaire vleugel, die vrezen dat hun rol daardoor in betekenis zal afnemen en die de guerrilla-strijd willen blijven voortzetten.

Pretoria weet door deze geschillen uit te buiten sinds jaar en dag het zwarte verzet te verzwakken, en terwijl alle zwarte leiders met de mond de dringende behoefte aan eenheid beleden, was er niemand van voldoende postuur om zich boven alle conflicten te verheffen en die eenheid te smeden. Mandela echter bezit dat postuur zeer zeker.

Hij heeft laten zien dat hij zo'n reusachtige populariteit bezit, en zo'n heroisch, boven alle verdeeldheid uitstijgend imago, dat geen van de andere leiders hem naar de kroon zal willen steken. Naar verwachting zal hij zijn prestige aanwenden om te trachten de andere zwarte leiders te verzamelen in een brede coalitie onder de paraplu van het ANC.

Pag.5: Vervolg

Waarschijnlijk zal Nelson Mandela proberen met zijn gezag de angst onder de blanke bevolking te sussen. Zoals de Zuidafrikaanse schrijver J. M. Coetzee eens heeft gezegd: 'Een van de wrangste gevolgen van de vele jaren lange onderdrukking van het zwarte protest is dat de gewone blanken niet alleen niemand hebben met wie ze zich onderhandelingen over hun toekomst kunnen voorstellen, maar dat ze ook niet het flauwste idee hebben tot wat voor schikking de zwarten bereid zouden zijn.' Nu weten ze dat wel. Er kan bij hen geen twijfel meer aan bestaan wie de belangrijkste zwarte leider is, en zoals Mandela gisteravond in Kaapstad al aantoonde in zijn rede, zal hij zijn voorwaarden in duidelijke, maar niet-dreigende taal formuleren. Hij verklaarde bij deze cruciale gebeurtenis nog eens met extra nadruk zijn steun aan een niet-raciale beleidslijn, sprak van 'onze blanke landgenoten' en onderstreepte zijn vaste voornemen om zwarte zowel als blanke overheersing te voorkomen.

Anderzijds moeten de blanken na gisteren scherp beseffen dat Mandela, indien de regering de onderhandelingen vertraagt of probeert te verhinderen dat die de weg vrijmaken voor de uiteindelijke overgang naar een meerderheidsregering, in principe in staat is de zwarte bevolking te mobiliseren tot het soort massabetogingen dat de omwenteling in Oost-Europa teweeg heeft gebracht.

Niet in de laatste plaats zal Mandela met zijn bewezen, grote aanhang het ANC wellicht wat slagvaardiger weten te maken. Het ANC kampt met een machtsvacuum nu zijn voorzitter, Oliver Tambo, in een Zweeds ziekenhuis herstelt van een hartaanval en de organisatie wordt geleid door een 'presidentieel comite'van drie man dat moeite heeft de verschillende facties tot een eendrachtige reactie te brengen op De Klerks onderhandelingsvoorstellen.

Vorige week nog heeft een Zuidafrikaans blad, de sterk ANC-gezinde Weekly Mail, de organisatie in een commentaar op de voorpagina gewaarschuwd dat de wereldopinie zich wel eens tegen haar zou kunnen gaan keren als ze blijft aarzelen met haar reactie op de positieve stappen van De Klerk.

In een verklaring die gisteren in Zambia werd uitgegeven door zijn hoofdkwartier in ballingschap zei het ANC verheugd te zijn over Mandela's vrijlating, omdat die nieuwe mogelijkheden schept om het apartheidsconflict met politieke middelen op te lossen. Maar deze verklaring bevat nog steeds geen ondubbelzinnige aanvaarding van De Klerks uitnodiging om naar huis terug te keren en in onderhandeling te treden over wijziging van de grondwet.

Wel stelde het ANC opnieuw dat eerst de noodtoestand moet worden opgeheven en alle politieke gevangenen moeten worden vrijgelaten.

    • Onze Allister Sparks