Opvoeden maar vooral niet betuttelen

AMSTERDAM, 10 febr. - Begeleiden in plaats van verzorgen. Opvoeden en niet betuttelen. Tolerant zijn en conflicten niet ontlopen. Met die boodschap vertrokken verpleegkundigen van twee afdelingen van het Provinciaal Ziekenhuis Santpoort (PZS) in oktober 1987 met 65 psychiatrische patienten naar hun nieuwe onderkomen aan het Surinameplein in Amsterdam. Patienten van het paviljoen Rijperland waren hen eind '86 voorgegaan: zij vonden een nieuw onderkomen in de Bijlmer.

De verhuizingen hadden plaats in het kader van de reorganisatie van de Amsterdamse geestelijke gezondheidszorg als gevolg waarvan 'Santpoort' in twee zelfstandige instellingen wordt opgesplitst. Een in Amsterdam Centrum/Oud-West Noord en een in Amsterdam Oost/Zuid-Oost. Bij de reorganisatie zijn elfhonderd patienten en dertienhonderd personeelsleden betrokken. De personeelsleden kwamen gisteren tijdens het symposium 'Het Algemeen psychiatrisch ziekenhuis wordt ambulant' niet echt aan bod. De meeste aandacht ging uit naar de vraag of ambulante hulpverlening wel voldoende zoden aan de dijk zet voor mensen die in acute crisissituaties zitten, wat de toekomst is voor de zwervende chronische psychiatrische patient en hoe voormalige patienten van Santpoort reageren op hun verhuizing naar de stad. Psychiater A. J. A. Kaassenbrood, verbonden aan het integratieproject Kempering in de Amsterdamse Bijlmer, zag een half jaar na de verhuizing veertien van de oorspronkelijke 38 bewoners weer teruggaan naar Santpoort. Het verbaasde hem niet: regelmaat, hoewel soms drukkend, kan een gevoel van veiligheid creeren en daarvan was in de Bijlmer ineens veel minder sprake. Patienten werden geacht zelf dingen aan te pakken. De buurt reageerde negatief op bepaalde vormen van afwijkend gedrag, wat voor sommigen een reden te meer was terug te willen. De situatie is nu gestabiliseerd. Binnenkort wordt een groep bewoners zelfs uit de Kempering ontslagen om tweehonderd meter verderop te gaan wonen waarbij ze gebruik kunnen blijven maken van de faciliteiten van de Kempering. 'Er is veel te zeggen voor de client-vriendelijke, humane aanpak maar de ernstig gestoorde en daardoor zeer kwetsbare patienten passen niet zo goed in die plannen en zijn daardoor letterlijk in de kou gekomen. Zij betalen de prijs voor het gewoner, vriendelijker en dienstbaarder maken van de psychiatrie voor de minder ernstig gestoorde mensen, ' meeende de psychiater R. A. Achilles. 'Zij' dat zijn de zwervende schizofrenen. Volgens Achilles is het algemeen psychiatrisch ziekenhuis veel minder dan vroeger in staat hen op te vangen.

Kleinschaligheid en zorg op maat: met deze sleutelwoorden werd het reorganisatieproces in 1984 ingezet. F. Lohman, manager van de woongemeenschap Surinameplein, pakt foto's waarop duidelijk het verschil is te zien tussen de situatie in Santpoort en in de woning aan het Surinameplein. Toen: grote slaapzalen, rijen wasbakken en grote eetvertrekken. Nu hebben de 65 patienten een eigen kamer, met toilet, een wasbak en een tv. Hun bed hoeven ze niet op te maken als ze daar geen zin in hebben. Hoe ze eruit willen zien mogen ze ook zelf weten. Geen zin om in bad te gaan? Dan niet. Lohman: 'Hier wordt per bewoner gekeken wat nodig is. Vroeger, in Santpoort, was het normaal dat je bevelen gaf en eisen stelde. De familie reageert niet altijd positief op de nieuwe aanpak. 'Jullie geven mensen die ziek zijn teveel verantwoordelijkheid', horen we dan. Maar het is juist onze bedoeling om de gezonde kant van de patient aan te boren en te ontwikkelen. Ze hebben ook allemaal een sleutel van de voordeur en van hun eigen kamer. Meer dan de helft van de bewoners hier woonde op Santpoort achter een gesloten deur en mocht alleen op afspraak naar buiten of onder begeleiding.' De buurt moest wel even wennen aan de gedachte dat in het voormalige bejaardenhuis schizofrenen kwamen en patienten die manisch-depressief zijn. 'Kan ik om elf uur 's avonds nog wel langs lopen naar de brievenbus?' En: 'Is het niet gevaarlijk voor mijn kinderen?' klonk het verontrust. De middenstand reageerde meteen positief. En de bank om de hoek heeft er inmiddels tientallen rekeninghouders bijgekregen want als het maar even kan krijgt een bewoner een eigen bankrekening. Verpleegkundige ('ik heet nu mentor') F. Mourits: 'Een deel van onze bewoners lopen ook als het een paar graden boven nul is in een T-shirt op straat. Dat vond de buurt maar vreemd. Dan leg je uit dat door het medicijngebruik mensen het minder snel koud hebben.' Ondanks de privacy, de zorg op maat en de veel grotere vrijheid heeft het onderkomen iets beklemmends. Nergens staan bloemen, op de tafel in de soos prijkt geen schaal met vers fruit en het lijkt wel alsof op alle ramen een slot zit want er staat niet een open. In een kleine ruimte zitten een paar patienten in een walm van rook te wachten op het middagmaal. Ze kijken gedachteloos voor zich uit.

    • Anneke Visser